Revolutieresolutie

Peer-to-peer en marxisme: overeenkomsten en verschillen

2012-01-06T14:12:04+01:00

In een vorige bijdrage bracht ik verslag uit van een lezing die Michel Bauwens hield in de Tent City University van Occupy London. Michel Bauwens bestudeert de impact van “peer-to-peer” op de economie en samenleving.

Wikipedia, Linux en Arduino zijn voorbeelden van peer-to-peer-modellen die in de praktijk aantonen dat ze superieur zijn aan gesloten kapitalistische businessmodellen. In tegenstelling tot traditionele kapitalistische instellingen in zowel de privé- als de openbare sector, is het P2P-model niet gebaseerd op hiërarchie, externe motivatietechnieken (straf en beloning) en winstmaximalisatie, maar op vrije samenwerking, intrinsieke motivatie en vrije toegang. Staat daarmee de deur op een kier naar een nieuwe samenlevingsvorm die de ellende van het huidige systeem achter zich zal laten? Je kan niet voorbij gaan aan de analogie met het marxisme dat eveneens een hogere maatschappijvorm nastreeft: het socialisme. P2P kreeg me in de ban omdat het weliswaar oplossingen aanreikt, maar ook veel vragen opwerpt. Daarom contacteerde ik Michel Bauwens voor een e-mailinterviewr, waardoor ik niet meteen de kans had er dieper op in te gaan. Wel heb ik in de tekst links ingebracht die je kunt aanklikken voor bijkomende uitleg. Maar voor een beknopte verklaring kan je ook helemaal naar beneden scrollen.

We zijn allemaal min of meer vertrouwd met P2P in de immateriële wereld: Linux, Wikipedia, Arduino... Kan je ook voorbeelden geven van P2P in de reële wereld van de productie?

Michel Bauwens: Arduino is tot op zekere hoogte al een voorbeeld van materiële productie aangezien de collectief ontworpen moederborden vandaag verkocht worden op de markt onder het handelsmerk Arduino. Een mooi voorbeeld is het Nutrient Dense Project, een netwerk waarbinnen landbouwers en wetenschappers samen aan research doen en de resultaten ervan onmiddellijk toepassen. Een van de meest boeiende toepassingen is allicht de ‘open-source’-wagen, zoals de Rallye Motor en het aanvalsvoertuig XC2V van de Amerikaanse marine, gefinancierd door DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency), waaraan liefst 30.000 ontwerpen voorafgingen. Een zeer opwindend voorbeeld is de StreetScooter, een elektrische auto die gemeenschappelijk werd ontworpen door een vijftigtal bedrijven. De orders stromen binnen en tegen 2013 zullen ze te zien zijn in het Duitse straatbeeld. In het wikigedeelte over Product Hacking op de website van de P2P-foundation hebben we tot nu toe 300 open hardwareprojecten opgetekend, maar dat is slechts het topje van de ijsberg. We maken best een onderscheid tussen de ontwerpfase, waar crowdsourcing (1) en coöperatie kwalitatief niet verschillen van de samenwerking voor het ontwikkelen van vrije software, en de productiefase waarvoor je een infrastructuur nodig hebt die maar marginaal beschikbaar is. Maar ook op dat vlak zijn er gelukkig belangrijke ontwikkelingen aan de gang. Gedeelde materiële infrastructuur is een opmars begonnen. Ik denk daarbij aan 'coworking', product- en servicesystemen voor carsharing en tal van andere diensten, ook de miniaturisatie van de productie via 3D-printing (2) en Fab Labs (3). Al die voorbeelden vertonen aspecten van open source.

Je vergelijkt de overgang van kapitalisme naar P2P met die van slavernij naar feodalisme, of met de transitie van feodalisme naar kapitalisme. In beide gevallen zie je een wederzijdse verandering van de top en de bodem van de samenleving. Het leven van een vazal was beter dan dat van een slaaf, maar kan je ook hetzelfde zeggen van een arbeider in de achttiende eeuw?

Michel Bauwens: De overgang van de ene vorm van klassenmaatschappij naar de andere creëert altijd problemen voor de klassen onderaan die waarde produceren. Je kan argumenteren dat het lijfeigenschap inherent beter is dan slavernij, maar het bleef een systeem van uitbuiting en overheersing. Bovendien waren veel lijfeigenen voormalige vrije boeren. De overgang naar het kapitalisme verliep vrij gelijklopend. Maar ondanks er nog veel ontbering bleef bestaan, waren de formele rechten van de arbeiders in elk geval een stap vooruit. En gedurende lange tijd ging de westerse arbeidersklasse er materieel fiks op vooruit. De transitie vond plaats omdat het oude systeem niet langer houdbaar was en er een nieuw klaarstond dat efficiënter was in het creëren van rijdom. Alles hangt af van het sociaal contract en de relatieve sterkte van de verschillende krachten die meespelen. Sterke arbeidersbewegingen hebben de situatie van werkende mensen enorm verbeterd. Ook in de Middeleeuwen verbeterde tussen de tiende en de dertiende eeuw de algemene levensstandaard. De balans is dus altijd gemengd en mensen hebben doorgaans zelf wel een vrij goed beeld van wat er voor verbetering vatbaar is. Bijvoorbeeld: welke arbeider zou zijn sociale positie willen inruilen voor het lijfeigenschap? Zelf kan ik me moeilijk een klasseloze samenleving voorstellen, maar ik stel wel vast dat peerproducenten in conflict komen met “netarchisch kapitaal” (4) wat hun sociale omstandigheden, rechten en materieel levensonderhoud betreft. Dat conflict zal aanhouden tot het moment dat peerproducenten de belangrijkste sociale groep zijn geworden en de ‘commons’ (5) de belangrijkste plaats van waardeschepping. Let wel: dit is geen wetenschappelijk scenario met een zeker en onvermijdelijk einde, maar veeleer een beschrijving van het spanningsveld waarbinnen peerproductie zich ontwikkelt.

Om verder te gaan met deze analogie: zie je een nieuwe klasse ontstaan binnen het kapitalisme, of zal een deel van de ondernemers zich ontpoppen tot ‘verlichte kapitalisten’ die overschakelen op open source, zoals beschreven in het boek Wikinomics van Tapscott en Williams?

Michel Bauwens: De commons is meer en meer de plaats waar waarde wordt gecreëerd, maar deze waarde wordt in hoofdzaak gerealiseerd door de markteconomie. Het netarchisch kapitaal heeft betrekking op de kapitalisten die deze verandering hebben begrepen en er voordeel uit willen halen. Dat betekent dat ze sociale productie moeten mogelijk maken en versterken, maar ook onderwerpen aan hun eigen controle zodat ze zich de gecreëerde waarde kunnen toe-eigenen. De eerste vereiste dwingt ze tot een strategisch gedrag dat het gemeenschappelijk delen bevordert, maar de tweede verplicht hen een algemene context te handhaven waarbinnen ze de touwtjes in handen blijven houden. Dit is in essentie de nieuwe sociale spanning die ontstaat in het opkomende P2P-tijdperk, de tegenstelling tussen enerzijds de gemeenschappen van peerproducenten, en anderzijds de eigenaars van de platforms. Het is voor de peerproducenten belangrijk om controle te verwerven over hun levensonderhoud en sociale reproductie. Ik ben van mening dat de beste manier om dit te doen het opzetten is van eigen coöperatieve ondernemingsvormen. Ik noem die, in navolging van de sf-roman ‘The Diamond Age’ van Neil Stephenson (6) en de voorstellen van lasindias.net, “Phyles” (het Griekse woord voor 'clan'), dat zijn entiteiten ter ondersteuning van de commons die peerproducenten toelaten hun werk verder te zetten en het te onttrekken aan de reguliere economie die gebaseerd is op winstmaximalisatie.

Is er een parallel tussen P2P en de coöperatieve beweging die zijn wortels heeft in het utopisch socialisme van de achttiende eeuw, of met de hippiebeweging en de communes van de jaren 60? Michel Bauwens: De collectieve drijfveer is een vast gegeven doorheen de menselijke geschiedenis, maar ze varieert naargelang de sociale omstandigheden. Ik denk dat we vandaag een heropleving van deze impuls beleven. Maar er is een groot verschil met de voorbeelden die je aanhaalt. Coöperatieve organisatievormen kunnen vandaag werken rond commons die gebaseerd zijn op open design en daardoor hyperinnovatief worden, én ze kunnen schaaleconomieën bereiken die traditionele multinationals de loef afsteken. Coöperatieven en intentionele gemeenschappen zijn daarom niet langer dwergen, maar vormen de voorhoede van het nieuwe P2P-productiesysteem. De combinatie van de maximalisatie van de commons, gebaseerd op gedeelde open innovatie (in tegenstelling tot geprivatiseerd intellectueel eigendom dat innovatie in de weg staat), en deze nieuwe entiteiten die productmaximalisatie nastreven, maakt een kwantumsprong in de productiviteit mogelijk. Dat is de reden waarom netarchische kapitalisten in platforms investeren, en dat is de reden waarom de alternatieve ethische economie hetzelfde moet doen. Als dit gebeurt, zouden ze de winstnastrevende onderneming als kern van de economie kunnen vervangen.

Het komt er volgens jou dus op neer om binnen het kapitalisme te timmeren aan een alternatief. Is dat geen escapisme?

Michel Bauwens: Oneindige groei is onmogelijk in een eindige omgeving, en de grenzen van de groei zijn bereikt. Dat betekent dat het voor het kapitalisme alsmaar moeilijker wordt om zijn problemen op te lossen via groei. Het aandeel van de 1% kan alleen toenemen door onteigening. Dat zien we vandaag gebeuren in Europa met Griekenland als hallucinant voorbeeld van wat de werkende bevolking ook elders te wachten staat. Het is dus geen kwestie van escapisme, het oude systeem ligt op apegapen en zal worden vervangen. Maar het kan worden vervangen door iets slechter, een achterwaartse sprong zoals gebeurde in de eerste eeuwen na de val van het Romeinse Rijk, of het kan zich reorganiseren tot een hoger niveau van prestatie en complexiteit, dat is de weg die de P2P-aanpak bewandelt.

Je beschrijft de #Occupy-beweging als een voorbeeld van peerproducerende politieke commons. Waarin verschilt dit van historische ‘anarchistische’ of ‘communistische’ bewegingen zoals de Commune van Parijs, Barcelona 1936, of misschien zelfs de Russische Revolutie?

Michel Bauwens: Elke bezetting is een voorbeeld van een gemeenschap die autonoom aan politiek doet. De deelnemers van Occupy volgen geen hiërarchische of autoritaire politieke bewegingen met een voorbestemd programma. ‘For benefit’-instellingen (7) ontfermen zich over de bevoorrading en de gezondheidszorg van de bezetters en rond de beweging wordt een ethische economie gecreëerd, waarvan de Occupy’s Street Vendor Project een voorbeeld is. Dit is een prefiguratie van een nieuwe samenlevingsvorm waarin de commons centraal staan in de waardeschepping. De commons worden onderhouden door non-profitorganisaties en het levensonderhoud wordt verzekerd door een ethische economie. Uiteraard zijn er historische precedenten, maar nieuw is het buitengewoon organisatorisch, mobiliserend en gemeenschappelijk lerend (co-learning) potentieel van hun netwerken. Occupy werkt als een open API (8) met modules, zoals ‘protest kamperen’ en ‘algemene vergaderingen’, sjablonen die door iedereen gebruikt en aangepast kunnen worden, zonder nood aan een centrale leiding. Vandaag is een wereldwijde coördinatie mogelijk evenals de ontwikkeling van een onderlinge dynamiek die vroeger alleen was weggelegd voor kleine groepen. Dit vergt een ander soort van leiding. We hebben een historisch moment bereikt van Peak Hierarchy: vandaag dagen gedistribueerde netwerken verticale instellingen uit op een asymmetrische manier die vroeger onmogelijk was. Dat dwingt sociale bewegingen op zoek te gaan naar nieuwe vormen van bestuur, die echter niet voor de hand liggen en proefondervindelijk moeten worden ontdekt. En natuurlijk zijn er ook waardevolle lessen te leren uit historische bewegingen!

Moeten we om P2P tot volle ontwikkeling te laten komen komaf maken met intellectuele eigendomsrechten, copyrights en patenten? En zo ja, hoe?

Michel Bauwens: Persoonlijk ben ik geen pure abolitionist, omdat ik denk dat veel artiesten en creatievelingen geloven in de noodzaak van auteursrechten. Maar er zijn een aantal dingen die we wel kunnen doen. Zo kunnen we de bescherming terugschroeven tot een redelijke tijdspanne, maximum veertien jaar zoals in de begindagen van het copyright. De Piratenpartij stelt een limiet van vijf jaar voor. Daarnaast moeten scheppers een keuze hebben. Dat kunnen we doen door op vrije keuze gebaseerde licenties zoals de Creative Commons (9). Maar nieuwe manieren om creatie te belonen geniet prioriteit. Dit kan gebeuren via collectieve licenties en andere vormen van publieke financiering, het promoten en ondersteunen van open businessmodellen, en finaal via een basisinkomen dat erkent dat elke burger waarde creëert en een schepper is. We kunnen deze doelstellingen gedeeltelijk realiseren door de sociale innovatie die voortvloeit uit peerproductiegemeenschappen die intensief experimenteren met open businessmodellen, en deels door middel van sterkere sociale en politieke bewegingen, zoals de vrije cultuurbeweging, de Piratenpartijen, en andere uitdrukkingen van de nieuwe cultuur van delen.

Het komt me voor dat P2P een ‘hele nieuwe wereld’ creëert, waarbij het verband met het huidige politieke systeem ver zoek is. Als Occupy een nieuwe manier is om aan politiek te doen, wat is het verband tussen peerpolitiek en de burgerlijke democratie met haar politieke partijen?

Michel Bauwens: Dat is een zeer moeilijke vraag die het resultaat is van een paradox. Enerzijds groeit het sociaal bewustzijn dat onze huidige democratie niets meer is dan een façade, en dat de staat gekaapt werd door de roofzuchtige financiële fractie van het kapitalisme, terwijl de klassieke politici geen andere uitweg zien dan te plooien voor hun chantage. Maar de keerzijde is dat zowel de rechten en vrijheden van de mensen als hun persoonlijk inkomen en de sociale voorzieningen steeds meer onder druk komen te staan. Dat leidt op zijn beurt tot sociale mobilisatie en politiek engagement. Het eerste aspect leidt tot voortdurende politieke innovatie van de nieuwe P2P-cultuur, denk maar aan de mechanismen van ‘peer governance’ (10) in peerproductiegemeenschappen en nieuwe uitvindingen zoals dynamisch stemmen (11). Deze mechanismen functioneren buiten de hoofdstroom, maar creëren nieuwe vormen van waardeschepping en nieuwe sociale instituties die voorbestemd zijn om te groeien. Het tweede aspect leidt naar nieuwe politieke en sociale krachten die werken binnen het huidige systeem, zoals de opkomende Piratenpartij. Ik hoorde onlangs dat in Brazilië Foro do Eixo, een vibrerende culturele beweging die een werkzame contra-economie rond muziek heeft gecreëerd aan het politiseren is en plaatselijk aan politiek doet. Het tweede leidt tot wat ik noem diagonale politiek, dat is de wederzijdse aanpassing tussen opkomende P2P-krachten en –praktijken, en de oude institutionele werkelijkheid. Hoe minder effectief dit gebeurt, hoe meer de oplossing noodgedwongen zal moeten komen van het eerste aspect, wat neerkomt op een meer radicale en revolutionaire herordening van onze instellingen. Het is veelzeggend dat een lid van de Zweedse Piratenpartij (12) ooit scheef dat de Piratenpartij de laatste kans was om revolutie te vermijden. De mate waarin het huidige systeem weigert zich aan te passen, zal bepalend zijn voor de mate waarin ze de noodzaak verhoogt om te strijden voor meer radicale hervormingen.

Hoe schat je de impact van P2P op de arbeidersbeweging in? Ondermijnt P2P ook niet de bureaucratische structuren van de arbeidersorganisaties?

Michel Bauwens: Ik ben in contact met jonge arbeiders- en vakbondsactivisten die sterk geloven in een ‘genetwerkte’ arbeidersbeweging en we zien tevens hoe de Occupy-beweging nu al de Amerikaanse arbeidersbeweging heeft geradicaliseerd. Maar uiteindelijk moet de oude institutionele en hiërarchische structuur van de vakbonden, evenals hun toenemend onvermogen om sociale verworvenheden te beschermen binnen het huidige regressieve systeem, leiden tot een grondige vernieuwing van de arbeidersbeweging. In zekere zin is de P2P-beweging eigenlijk de uitdrukking van een overheersende laag van kenniswerkers die in het westen de steunpilaar vormen van productieve arbeid. P2P is hun cultuur en wat moet gebeuren om productief en nuttig werk te doen. In die zin is de P2P-beweging de nieuwe arbeidersbeweging van de 21ste eeuw, met de Indignados en Occupy als eerste uitdrukkingen van deze nieuwe gevoeligheden omtrent arbeid en burgerzin.

Je beweert dat P2P een nieuwe, hogere maatschappijvorm mogelijk maakt, die voordien niet mogelijk was omdat de technologie nog niet voor handen was. Hadden de marxisten vroeger ongelijk, maar krijgen ze vandaag dan toch gelijk?

Michel Bauwens: Ik beschouw het marxisme en andere vormen van socialisme en anarchisme uiteindelijk als de uitdrukking van een tweedeling binnen het industrieel kapitalistische systeem, die een ander logica voorstelt om het industrieel model te beheren. Maar P2P is de uitdrukking van de evoluerende sociale dynamiek onder het cognitief kapitalisme (13). Marxisme is in essentie antikapitalistisch, en kon niet echt verwijzen naar een nieuw hyperproductief model voor de organisatie van de productie. Socialisme was een hypothese, maar de voorbeelden in het echte leven draaiden onvermijdelijk uit op een teleurstelling. Er ontwikkelde zich geen superieur socialistisch alternatief binnen het kapitalisme, en erbuiten kennen we enkel het voorbeeld van het ‘staatskapitalisme’. De P2P beweging kan daarentegen verwijzen naar reeds bestaande modellen die superieur zijn op het vlak van samenwerking en competitiviteit, modellen die eigenlijk postkapitalistisch zijn. Marx had gelijk wat het kapitalisme betreft, maar zijn hypothese over socialisme was verkeerd. Ik geloof dat een politiek model dat gedreven wordt door sociale verandering maar niet steunt op een reeds bestaand nieuw productief model, een misvatting is. De P2P-beweging maakt dingen mogelijk die de sociale bewegingen van de negentiende en twintigste eeuw niet konden bereiken omdat ze geen hyperproductief alternatief hadden. De politiek van P2P vloeit voort uit een reeds bestaande sociale praktijk en dat is echt een fundamenteel verschil.

Kortom, stof genoeg voor een volgend gesprek… Alle reacties zijn uitermate welkom en zullen bijdragen tot een beter begrip van de impact van peer-to-peer op onze samenleving.

(1) Crowdsourcing is een Engelstalig neologisme, gebruikt om een recente ontwikkeling aan te duiden, waarin organisaties (overheid, bedrijven, instituten) of personen gebruikmaken van een grote groep niet vooraf gespecificeerde individuen (professionals, vrijwilligers, geïnteresseerden) voor consultancy, innovatie, beleidsvorming en onderzoek.

(2) Een 3D-printer verschilt van de conventionele gewone printers door het feit dat deze objecten driedimensionaal afdrukt. Dit gebeurt door het laag na laag opbouwen van een 3D-model. Het gehele proces heeft de naam rapid prototype technology gekregen.

(3) Een Fab Lab kan je het best vergelijken met een open werkruimte (open source hardware) die bestaat uit desktop machines die eenvoudig aan te sturen zijn. Met deze combinatie van deze machines kan je bijna alles maken uit hout en kunststof.

(4) Netarchisch kapitalisme (afgeleid van internet en het Griekse arch: de heersers van het netwerk) is een hypothese over de ontwikkeling van een nieuw segment van de kapitalistische klasse die niet langer afhankelijk is van het eigendom van intellectuele eigendomsrechten en de controle over de mediavectoren, maar van de ontwikkeling en controle van participatieve platformen zoals YouTube, Facebook etc.)

(5) De Commons hebben betrekking tot middelen die tot de gemeenschap behoren. Ze behoren iedereen toe: van bepaalde natuurlijke grondstoffen en gemeenschappelijk land tot software.

(6) Neal Stephenson (Fort George G. Meade, Maryland, 31 oktober 1959) is een sciencefictionschrijver in het genre postcyberpunk. Met name zijn eerste boeken spelen zich af in een postapocalyptisch tijdperk waarin de staat grotendeels is vervangen door netwerken.

(7) For-benefit-instellingen zijn ondernemingen die sociale en ecologische doelstellingen integreren in hun bedrijfsbeleid. Sommigen gaan verder met een transparante rapportering, eerlijke vergoeding, milieuverantwoordelijkheid, dienstverlening aan de gemeenschap en de aanwending van de winst voor het gemeenschappelijke goed.

(8) Open API (volledig: Open API nieuwe technologie) betekent Open Applications, standaarden die toelaten dat verschillende programma's met elkaar kunnen samenwerken.

(9) Creative Commons (CC) is een oorspronkelijk Amerikaans project voor het bevorderen van open inhoud. Het wil het mogelijk maken om creatieve werken vrijer beschikbaar te stellen dan bij traditioneel auteursrecht of copyright mogelijk is, zodat die werken bijvoorbeeld makkelijker gekopieerd en verspreid kunnen worden of dat anderen er verder aan kunnen werken. Het project biedt verschillende vrije licenties aan die copyrighthouders kunnen gebruiken om bij het verspreiden van informatie problemen te voorkomen die door de huidige auteursrechtwetgeving kunnen optreden.

(10) Peer governance is de manier waarop peerproductie wordt beheerd in een P2Pysteem waarbinnen peerproducenten gemeenschappelijk gebruikswaarde creëren.

(11) Dynamisch stemmen: in plaats van te stemmen op vooraf geselecteerde kandidaten verloopt de macht van de kiezer via sociale netwerken gebaseerd op vertrouwensrelaties. Ieder burger kan altijd ofwel zelf stemmen, of zijn stem tijdelijk, voor een bepaalde stemming, delegeren aan een vertegenwoordiger waar hij het rond dat specifiec onderwerpt mee eens is.

(12) De Piratenpartij (Zweeds: Piratpartiet, afgekort PP) is een Zweedse politieke partij die op 1 januari 2006 werd opgericht door Rickard Falkvinge. De Piratenpartij streeft onder meer naar hervormingen op het gebied van auteursrecht. Tevens wil de partij het patentensysteem afschaffen en de privacy van burgers, op internet en daarbuiten, vergroten. Naar aantal leden is de Piratenpartij de op twee na grootste politieke partij in Zweden. In het buitenland zijn inmiddels partijen met dezelfde naam en vergelijkbare doelstellingen opgericht. Bij de Europese Parlementsverkiezingen 2009 wist de partij in Zweden ruim 7 procent van de stemmen te bemachtigen.

(13) Cognitief kapitalisme: deze typering van het kapitalisme benadrukt dat we in een derde fase van het kapitalisme verkeren, (na het mercantilisme en het industrieel kapitalisme), waar accumulatie gericht is op immateriële activa

Occupy London krijgt bezoek van visionaire Belg

2011-12-31T00:09:17+01:00

Onlangs was Michel Bauwens, oprichter van de Foundation for P2P Alternatives, gastspreker in de Tent City University, een aftandse tent die oprijst boven de veelkleurige favela aan de voet van St. Paul’s Cathedral.

Michel Bauwens verwierf in België bekendheid in de jaren 90 als internetgoeroe, vandaag bestudeert hij vooral de impact van “peer-to-peer” op de economie en de samenleving. Sinds acht jaar woont hij met zijn gezin in Chiang Mai in het noorden van Thailand, maar zijn thuis is eigenlijk de planeet. In de afgelopen maand alleen al deed hij Rio de Janeiro, Vermont, de Scandinavische hoofdsteden, Londen en Parijs aan. Zowel het Vaticaan als Occupy Wall Street hebben oor naar zijn theorieën over peer-to-peer. Met de bandopnemer in de aanslag (maar de microfoon achter de spreker L) woonde ik zijn lezing bij, ongemakkelijk gezeten op een poef in een kille tent. Hier is wat ik ervan overhield.

Een revolutie in de maak

‘Peer-to-peer’ betekent letterlijk ‘gelijke-tot-gelijke’. De term stamt uit de computerwereld waar ze verwijst naar een netwerk van ‘gelijke’ computers. Je staat er zelden bij stil, maar de computer in je huiskamer (maar ook je iPad of smartphone) is verbonden met elke andere computer waar ook ter wereld. Voor Michel Bauwens ligt dit simpele gegeven aan de basis van een heuse revolutie die de economie en samenleving drastisch zal veranderen. Het is bovendien een revolutie die zich vandaag al volop aan het volstrekken is. Alleen wordt ze afgeremd door allerhande reglementen, copyrights en andere patenten die privébelangen beschermen en vrije samenwerking van ‘gelijken’ verhinderen.

Het peer-to-peer-model heeft met o.a. Wikipedia, Linux en Arduino zijn superioriteit op gesloten kapitalistische businessmodellen bewezen. Het is niet gebaseerd op hiërarchie, ‘de wortel en de stok’ en winstmaximalisatie, maar op vrije collaboratie, intrinsieke motivatie en vrije toegang. In die zin is P2P eigenlijk een model waar anarchisten, utopische socialisten en communisten al sinds de negentiende eeuw van dromen. Peerproductie wordt vandaag weliswaar geïntegreerd binnen de kapitalistische economie. Multinationals zoals IBM en HP maken er volop gebruik van, maar daarnaast zijn er duizenden projecten, niet alleen in de virtuele maar ook steeds meer in de reële wereld die zich integreren binnen het kapitalisme, maar er ook in conflict mee komen.

Redt de planeet

Volgens Michel Bauwens is ons systeem gebaseerd op pseudo-overvloed in de materiële wereld en pseudoschaarste in de immateriële wereld. Enerzijds doen we alsof de natuur oneindig is: we halen er alles uit, dumpen de afval er weer in en veroorzaken zo een ecologische ramp die ons overleven als menselijke soort in gevaar brengt. Anderzijds creëren intellectuele eigendomsrechten en allerhande reglementeringen een valse schaarste op immaterieel vlak. Zo is het in vijftien Amerikaanse staten verboden om regenwater op te vangen, in twaalf staten kan je niet tuinieren voor je huis omdat dit de vastgoedwaarde van de buurt naar beneden haalt, en zo zijn er honderden andere voorbeelden. Michel Bauwens werkte jarenlang voor BP en Belgacom en spreekt dus uit ervaring als hij beweert dat bedrijven de helft van hun tijd spenderen aan de ontwikkeling van een nieuw product en de andere helft aan een manier om ervoor te zorgen dat het na vijf jaar kapot is. Een duurzaam product verkopen gaat nu eenmaal in tegen de logica van de markt: “Maar in een “open design”-gemeenschap zoals Linux streef je echt naar de beste oplossing, het winstmotief speelt hier niet mee,” akdus Bauwens. “Je maakt productie inclusief, participatief en begint anders na te denken over machinerie. Je denkt in termen van open en gedistribueerde productie. Fablabs, multimachines en 3D-printing zijn gebaseerd op dat principe. We combineren een globalisering van het immateriële, dus van wereldwijde menselijke samenwerking, met een ‘herlokalisering’ van de productie. Dit is een vorm van globalisering die de planeet niet vernietigt. Je kan immers op wereldschaal samenwerken in globale coöperatieven, maar plaatselijk produceren. Zo krijg je een andere soort ‘multinationals’, die echter innovatie niet privatiseren maar vrij toegankelijk maken voor iedereen”.

Plaatselijke productie en gedeelde informatie

Is de globale P2P-samenleving een utopie? Michel Bauwens vergelijkt de transitie van kapitalisme naar P2P met de overgang van de Romeinse slavenmaatschappij naar het feodalisme, of ook nog met de overgang van het leenstelsel naar het kapitalisme. In beide gevallen zien we een sociaaleconomisch model op zijn retour, waarbinnen echter een alternatief ontstaat dat uiteindelijk, op de rug van een massabeweging, culmineert in een kwalitatieve faseovergang. Het Romeinse keizerrijk ging ten onder omdat het zich niet verder kon ontwikkelen. De aanvoer van goedkope slaven stokte en het onderhoud van het leger werd te duur. Slaven kwamen in opstand of werden bevrijd door Germaanse stammen die Romeinse nederzettingen binnenvielen. De eigenaars van de latifundia kwamen in nauwe schoentjes terecht. Uit eigenbelang bevrijdden ze hun slaven en maakten er vazallen van die voor zichzelf mochten werken en een gezin stichten. In ruil bleven ze op het land en stonden ze een deel van hun oogst af. De feodale heren bleven aan het roer, maar het leven van een vazal was stukken beter dan dat van een slaaf. De systeemovergang was bijgevolg gebaseerd op een wederzijdse verandering van zowel de top als de bodem van de maatschappij.

Daarnaast begonnen mensen ook anders na te denken over religie. Het christendom begon zijn opmars doorheen Europa. Monniken bewerkten het land en ontwikkelden allerhande technieken ter verbetering van de landbouw, maar trokken ook rond om hun kennis (en religie) te verspreidden. Dit culmineerde omstreeks 970 in de Eerste Europese Revolutie die een institutioneel kader creëerde voor het feodalisme. Het resultaat was een zeer succesvol sociaal experiment dat drie eeuwen standhield. Tussen de tiende en dertiende eeuw verdubbelde de Europese bevolking. Mensen werkten maar vijf dagen op zeven (op zondag en ‘blauwe maandag’ waren ze vrij) en skeletten uit die tijd tonen aan dat ze een uitstekende gezondheid hadden.

Een ander voorbeeld is Cuba. Na de implosie van de Sovjet-Unie stopte de olieaanvoer waardoor de Cubaanse economie als het ware ineenstortte. De regering stimuleerde het vrije initiatief door private landbouwcoöperatieven toe te laten, maar richtte tegelijkertijd wetenschappelijke instellingen op met als belangrijkste taak het verspreiden van kennis. Resultaat: tien jaar later produceerde het land met slechts een fractie van de olie en pesticiden meer voedsel dan vroeger.

Naar een nieuwe economie

Michel Bauwens ziet vandaag binnen het kapitalisme een nieuwe, productievere en duurzame manier van sociale organisatie en productie ontstaan. Maar ook nu zal de faseovergang zich pas voltrekken op basis van een massale sociale beweging. Geen arbeidersbeweging van de negentiende eeuw, geen identiteitsbeweging van de jaren 60, maar een beweging van de kennismaatschappij, waarvan de Occupy Movement wel eens het begin zou kunnen zijn. Occupy vertegenwoordigt een nieuwe manier om aan politiek te doen en maakt de markt ondergeschikt aan de gemeenschap, de ‘commons’. Als voorbeeld haalt hij ‘Feed the Movement’ aan, een project van de bezetters van Zuccutti Park om de straatverkopers van het financieel district rond Wall Street, die bedreigd werden met bankroet vanwege de gratis voedselbedeling, te ondersteunen.

Michel Bauwens stelt de maatschappij voor aan de hand van drie overlappende cirkels: de openbare sector, de privésector en ‘de commons’ (het gemeenschappelijke). Binnenin bevindt zich de civiele sfeer waar we elkaar als burger ontmoeten. De vraag is: hoe moeten die drie entiteiten met elkaar samenwerken? Vandaag ligt het accent op de privé, op de markt: we gaan ervan uit dat de waarde daar gecreëerd wordt. De civiele maatschappij is het restje dat overblijft na een drukke werkdag. We horen het ook in ons taalgebruik: we spreken van non-profit, wat betekent dat winst primeert, van niet-gouvernementeel, wat betekent dat overheid primeert. Bovendien is de staat volledig marktgericht geworden en vandaag zelfs gereduceerd tot een ‘Goldman Sachs staat’: de meest roofzuchtige fractie heeft het laken volledig naar zich toe getrokken.

Maar er is ook de opkomst van een productieve civiele maatschappij van ‘peer-producenten’ en ‘prosumenten’ die waarde creëren via ‘de commons’. Er is een hernieuwde privésector in de maak die niet gericht is op winstmaximalisatie, maar op ‘productoptimalisatie’. In de nieuwe maatschappij moet het accent verschuiven naar ‘de commons’. Deze visie leidt ons echter naar de onvermijdelijke vraag: is een dergelijke samenleving wel realistisch? Druist ze niet in tegen het aangeboren eigenbelang van de mens? Michel Bauwens: “Het mooie van P2P is dat het eigenbelang wordt verzoend met de gemeenschap. We hoeven niet van iedereen altruïsten te maken, maar een sociaal systeem creëren waarin het nastreven van het eigenbelang het collectieve beter doet functioneren. Het liberalisme gaat ervan uit dat dit automatisch gebeurt. Als iedereen zijn eigenbelang nastreeft, zou dit uiteindelijk het algemeen belang ten goede komen. IN werkelijkheid is dit systeem de planeet aan het vernietigen. Maar kijk naar Wikipedia. Het maakt niet uit wat mijn motivatie is om een artikel te schrijven of te verbeteren. Misschien ben ik een egoïst die hoopt om beroemd te worden. Het punt is dat ik bijdraag tot een gratis encyclopedie die voor iedereen toegankelijk is. Je kan zelfzuchtige redenen hebben om de Linux code te verbeteren, maar tegelijk draag je bij tot de Linux commons. Het gaat er dus niet om dat iedereen ten allen tijde altruïstisch en vrijgevig moet zijn, maar om een sociaal systeem te creëren waarbinnen alle menselijke drijfveren hun plaats vinden.”

Allemaal goed en wel, maar…

Hoe zal de overgang naar de nieuwe maatschappij plaatsvinden? Volgens Michel Bauwens is het huidige systeem ten dode opgeschreven, voor allerhande redenen. Om er maar één te noemen: het kapitalisme moet groeien om te overleven. Je moet geen genie zijn om in te zien dat onbeperkte groei fysisch onmogelijk is. Bovendien heb je vijf planeten nodig om de hele wereldbevolking een westerse levensstandaard te bezorgen. Maar wat moeten we dan wel doen? Michel Bauwens gebruikt de metafoor van een ruziemakend koppel: “Zolang je ruzie maakt, stop je energie in de relatie omdat je erin blijft geloven. Maar er komt een moment dat je je partner de rug toedraait en op zoek gaat naar iemand anders. Dat is precies wat we vandaag moeten doen. We moeten onze energie stoppen in het creëren van nieuwe sociale relaties en structuren. Toen de barbaren het Romeinse Rijk binnenvielen, stootten ze op de Christenen, de enigen die met de katholieke kerk een alternatieve sociale structuur hadden. Ook wij moeten klaarstaan met een alternatief als het systeem ineenstort”. De weg die Occupy bewandelt dus. Er zijn overigens een hele reeks entiteiten die samenwerken met de Occupy-beweging: Occupy Design, Occupy Filmmakers, Occupy Writers, the Occupy Vendor Project… Michel Bauwens: “De uitdaging bestaat erin deze nieuwe entiteiten te bestendigen eens de beweging wegebt. Maar er is nog een ander spoor. Naast het creëren van nieuwe organisaties moeten de bestaande sociaaleconomische spelers hun innovatiestrategie baseren op open, gedeelde innovatie via de commons. Dat zou een kwantumsprong van peer-productie veroorzaken binnen de huidige samenleving.” Met andere woorden, ook de overgang naar de nieuwe maatschappij zal moeten gebeuren door een wederzijdse verandering van top en bodem…

Hier enkele fragmenten van de lezing

P2P and the Commons as the new paradigm from David Nixon on Vimeo.

Europa op een helling voor drie wegwijzers

2011-11-02T12:30:58+01:00

De Europese wagen staat op een steile helling en alleen keien tegen de achterwielen houden ze nog tegen. Maar die beginnen gevaarlijk te schuiven. Als de chauffeur niet gauw beslist om de motor op te starten en snel op te trekken, dondert ze naar beneden. De passagiers bakkeleien echter over de vraag of het niet beter is de kleine Griekse aanhangwagen los te koppelen, zodat de auto nog wat kan blijven stilstaan. Bovendien zijn ze het oneens over wie er plaats mag nemen achter het stuur.

Het feit dat (alleen nog maar) de aankondiging van een Grieks referendum over het Europese ‘reddingsplan’ de euro in gevaar brengt en de beurzen wereldwijd doen rood kleuren, toont aan dat de Europese constructie en de beruchte “financiële markten” geen democratie kunnen verdragen. Papandreou en bij uitbreiding het hele Griekse volk zijn in de pers kop van jut . “Het kan niet langer dat de politieke problemen van één man of één land een heel werelddeel in gevaar brengen” schrijft Guy Tegenbos in De Standaard. “Hoe durft (Papandreou) na zoveel Europese inspanningen de hele zaak op het spel zetten?” stelt l’Echo verontwaardigd. En het Nieuwsblad fulmineert: “Het Grieks signaal grenst aan het waanzinnige en zeker aan het onverantwoordelijke.”

Wat zeven algemene stakingen en straatprotesten van honderdduizenden niet vermochten, kan een aangekondigd referendum waarvan de negatieve uitslag niet eens vaststaat (aangezien het alternatief stemmen is voor een faillissement) blijkbaar wel. Waarom? Omdat Papandreou zijn politieke lot – zij het als wanhoopsdaad, chantagemiddel of beide- onderwerpt aan de democratische legitimatie van de bevolking. Maar je kunt de huidige ontwikkeling ook anders interpreteren. Indien een democratisch verkozen regering nu of in de toekomst de dictaten van de Europese constructie naast zich neer legt, is het gedaan met de euro en de unie. Daarom niet noodzakelijk in één klap, maar waarschijnlijk stukje bij beetje: eerst Griekenland, dan Portugal, vervolgens Spanje en Italië en wie weet, België. De langzame Europese integratie zou worden omgeturnd tot een schoksgewijs desintegratieproces. Tenzij, tenzij… Europa de huidige crisis aangrijpt om het integratieproces juist te versnellen. “De monetaire unie is dood zonder politieke unie”, schrijft De Standaard.

Maar onder de gegeven omstandigheden is ook een politieke unie een fictie. Zullen de Grieken vandaag, de Italianen morgen en de Belgen overmorgen de door Europa opgelegde bezuinigingen gemakkelijker slikken als een Europese meerderheid daarover “democratisch” heeft beslist? Om het anders te stellen: zullen de zwakkere Zuid-Europese landen het pikken dat hen maatregelen worden opgelegd door een Noord-Europese numerieke meerderheid? Ik hoor het De Wever al zeggen: “de Europese democratie werkt niet want het is de optelsom van 27 democratieën”.

De Europese constructie mist democratische legitimiteit. Nu al moeten regeringen hun begrotingen eerst laten goedkeuren door een ongekozen Europese Commissie alvorens ze die kunnen voorleggen aan hun eigen parlement. De Europese Centrale Bank is aan geen enkele democratische legitimiteit onderworpen en allerhande duistere verdragen zoals ACTA (Anti-Counterfeiting Trade Agreement ter bescherming van het intellectueel eigendomrecht) ondergraven democratische vrijheden. Niet alleen ‘het volk’ maar zelfs de democratische verkozen parlementsleden zijn eigenlijk “te dom” om die uiterst complexe materie te begrijpen, dus, luidt de redenering, laten we dat allemaal beter over aan technocraten, weliswaar met de zegen van onze Europese democratische vertegenwoordigers (in België zijn dat er 22, geselecteerd door hun partijtop). Dat is dan de verdieping van de Europese "democratie", naar Amerikaans model. De financiële crash en praktijken zoals we gezien hebben bij Dexia hebben ons geleerd tot welke rampzalige gevolgen die visie leidt.

De Europese wagen staat vandaag niet alleen stil op een helling, maar bovendien op een kruispunt met drie wegwijzers. Een leidt naar desintegratie op nationalistische lijnen naar het voorbeeld van de voormalige Sovjet-Unie, met Duitsland in de rol van Rusland. Een ander wijst in de richting van meer politieke integratie die echter zal gepaard gaan met een verdere uitholling van de democratie. De derde wijst naar een Europees democratisch model dat nog moet worden uitgevonden. Een waarbij de collectieve belangen van de meerderheid van de bevolking, de 99% als je wilt, voorrang genieten op die van de grote bedrijven en financiële groepen. Tot nu toe was de overheersende filosofie dat deze belangen samenvielen. De financiële en economische crisis en de maatschappelijke malaise die eruit voortvloeit, hebben deze mythe echter aan scherven geslagen. Het enige probleem met de derde wijzer is dat ze ons het open veld instuurt en alleen maar een richting aangeeft. Toch lijkt het me aangewezen om, samen met indignados en bezetters wereldwijd te kiezen voor het open veld, aangezien de twee andere wegen leiden naar een wereld waarin ik niet graag zou willen leven.

Deze beweging gaat niet weg...

2011-10-18T01:25:34+02:00

Zaterdag 15 oktober hing er elektriciteit in de Brusselse lucht. Een bonte, internationale stoet van jong en oud, clowns en zombies, oude en nieuwe Belgen trok door zonovergoten straten via een ongewoon parcours naar de Beurs, waar ze het plein een goed half uur bezet hield. Fantastische ambiance, vrolijk als de Gaypride en antikapitalistisch als de metallo’s. Bovenaan de trappen van het beursgebouw stal ik een aantal fantastische foto’s, tot ik moest wegduiken achter een protestbord om de schoenen te ontwijken die op zijn Arabisch werden afgevuurd door Spaanse indignados.

Brussel was maar een van de bijna 1000 steden wereldwijd waar een nieuwe generatie haar woede uitschreeuwt tegen de flagrante onrechtvaardigheden van een systeem dat de overgrote meerderheid bestraft om de privileges van een kleine minderheid in stand te houden, een verontwaardiging die wordt samengebald in de internationale slogan “We are the 99%.” Technische gezien is het 99,99%, maar kom, hoe korter een slogan, hoe beter. Het is een briljante slagzin, omdat (bijna) iedereen er zich mee kan identificeren en omdat (bijna) iedereen diep in zijn hart beseft dat het zo niet verder kan.

Elke historische parallel heeft uiteraard zijn beperking, maar wat we vandaag meemaken, doet sterk denken aan het sociaal protest dat uitbrak in de jaren zestig, met dat verschil dat de internationale dimensie van in het begin vele octaven hoger ligt en de economische achtergrond minstens drie toonladders lager. Daarom is het waarschijnlijk dat de protestmars van gisteren geen eendagsvlieg is, maar eerder de voorbode van een veel massalere beweging. Misschien niet meteen in België, waar de bezuinigingstrein nog moet starten (met dank aan de N-VA, zij het ongewild), maar eerder in het hartland van het kapitalisme waar een president aan de macht kwam onder de slogans “Yes we Can!” en “Change!”, woorden die hij zich misschien nog zal beklagen…

Tijdens de betoging hoorde ik achter me een jongeman voor een tv-camera stamelen: “We zijn niet tegen het systeem, maar het systeem is tegen ons”. Inderdaad, wat zijn de vooruitzichten die jongeren vandaag hebben in een wereld die naar de haaien lijkt te gaan: klimaatcrisis, schuldencrisis, jobcrisis… Als vandaag een achttienjarige zich zorgen maakt over zijn pensioen binnen 50 (?) jaar, dan is er iets grondig fout in de samenleving. Een paar dagen geleden hoorde ik op kanaal Z Etienne De Callataÿ, hoofdeconoom van Bank Degroof, met uitgestreken gezicht nog verklaren dat een van de redenen waarom we langer zullen moeten werken de technologische vooruitgang is! Alleen in een compleet dolgedraaid systeem klinkt een dergelijke uitspraak logisch.

“Het systeem is tegen ons”, inderdaad. Maar wie zal het veranderen? Hoelang zal de mythe “dat er geen alternatief is op het kapitalisme,” ontstaan na de val van het communisme, nog standhouden? “Coöperatie in plaats van competitie”, “It’s the people, stupid”, “Kaka pipi talisme”… zijn maar enkele van de vele creatieve slogans die gisteren mijn aandacht trokken. Maar het is juist, het gebrek aan een geloofwaardig alternatief, binnen of buiten het systeem, is ongetwijfeld een belangrijke zwakheid van de huidige beweging. Maar ook dat zal niet blijven duren. Sinds de financiële crash zijn wereldwijd discussies aan de gang over alternatieven. Misschien ligt de zwakheid van de beweging eerder in de veelheid aan alternatieven dan aan het gebrek eraan.

In elk geval, de schreeuw naar rechtvaardige hervormingen zal niet verstommen na gisteren. Integendeel, ze zal verder worden aangewakkerd bij elke nieuwe bezuinigingstrein die op ons afkomt. Wat de regering Di Rupo in petto heeft, tien miljard bijtanken en wegknippen… zal pijn doen aan de 99%. En als Didier Reynders al een lans breekt voor de ‘regionalisering’ van Arcellor, kunnen we toch maar één ding besluiten: “The Times They Are a-Changin”. Inderdeed!

Dexia en de “redding van de banken”

2011-10-13T14:52:10+02:00

Dit artikel is een vertaling van een korte analyse van de Britse marxistische econoom Michael Roberts, auteur van “The Great Recession: Profit cycles, economic crisis, A Marxist view”) die zijn licht doet schijnen op de reddingsoperatie van Dexia. Roberts volgt de Belgische pers niet, maar haalt zijn mosterd bij ondermeer de Financial Times en de Economist. Altijd interessant hoe marxistisch geïnspireerde economen aankijken op de bankencrisis, ook al zijn ze natuurlijk niet zo “objectief” als zogenaamde “neutrale” economen die vroeger in koor deregulering en zelfregulering verdedigden, om vandaag met de vinger te wijzen naar de overheid die niet tijdig heeft ingegrepen. Na de vertaling volgt een kleine nabeschouwing.

“Dexia, de grootste bank van België, stevende vorige week af naar het bankroet. Het verhaal van Dexia leert ons veel over de rol die banken spelen in de huidige crisis. Dexia werd al eens eerder gered, net voor het hoogtepunt van de financiële crisis in 2008. De Belgische en Franse regeringen legden toen 6 miljard euro belastingsgeld op tafel en stelden zich borg voor alle kortetermijnbeleggingen. Deze waarborg, goed voor een bedrag van 150 miljard euro, liep in juni 2010 ten einde. Dexia is een bank die onder zijn cliënten vooral gewone depositohouders en lokale overheden telt aan wie ze kredieten en verzekeringen aanbiedt. Je zou denken: een vrij traditionele service. Maar net als alle andere banken in het voorbije decennium, dachten de Raad van Beheer en het Bestuur van Dexia dat ze veel meer geld konden verdienen en veel hogere bonussen konden opstrijken door leningen en gesecuriseerde activa te kopen op de bloeiende Amerikaanse vastgoedmarkt, of door nieuwe activiteiten te ontwikkelen in het buitenland. Zo beschikte Dexia over een belangrijk filiaal in Turkije. Toen in 2008 de financiële crisis uitbrak, was Dexia een ‘wereldspeler’ met 35.000 personeelsleden en activa ter waarde van 650 miljard euro (op papier), bijna twee keer zoveel als het volledige BBP van België. Dexia was een “ongeval dat er zat aan te komen”, precies zoals eerder gebeurde met banken in IJsland en Ierland. Hoewel Dexia gedeeltelijk in staatshanden was, lieten de politieke verantwoordelijken deze buitensporigheden oogluikend toe. Dexia, een bank die verondersteld wordt kredieten te verlenen aan Belgische gezinnen en lokale besturen, genoot een voorkeursbehandeling van de toezichthouders en kreeg vrij spel om te speculeren in allerlei risicovolle activa die uiteindelijk zouden ontploffen in haar gezicht.

Een ezel stoot zich geen twee keer aan dezelfde steen...

Zelfs na de redding in 2008 oefenden de Belgische en Franse regeringen geen controle uit op de bank. Tot vorige week bezaten de verschillende overheden (de Franse en Belgische regeringen, plaatselijke besturen en andere staatsbanken) 49% van de bank, terwijl 51% nog altijd in handen was van privéaandeelhouders, waaronder verschillende participatiemaatschappijen. Na 2008 begonnen de bestuurders van Dexia in te zien dat hun bankactiviteiten uit de hand waren gelopen en probeerden ze de grootte van de instelling wanhopig terug te dringen. Zo was de balans tegen vorig weekend teruggedrongen van 650 tot 500 miljard euro. Maar er bleven nog twee problemen over. Dexia had nog altijd 100 miljard “toxische” activa in haar portefeuille, waaronder de fameuze Amerikaanse rommelhypotheken, evenals staatsobligaties van zogezegd veilige landen zoals Griekenland, Portugal en Ierland, die vandaag tot over hun oren in de schuld steken. Met andere woorden: veel van die activa zijn waardeloos. De totale boekhoudkundige waarde van Dexia bedroeg slechts 15 miljard euro, de verhouding tussen het eigen en vreemd vermogen liefst 33:1, terwijl de marktwaarde van de aandelen op de beurs nog veel lager was, amper 2 miljard euro. Het andere probleem was dat de bank haar leningen en investeringen financierde met kortetermijnleningen op de interbancaire markt. De cliënten van Dexia hadden deposito’s ter waarde van 40 miljard euro, maar de kortetermijnleningen van de bank bedroegen 90 miljard euro (ook al waren ze flink gezakt; in 2008 bedroegen ze zelfs 240 miljard). Toen andere banken uiteindelijk niet langer geld wilden lenen aan Dexia omdat het risico te groot werd, was de bank ten dode opgeschreven. Dit overkwam ook de Britse bank Northern Rock aan het begin van de financiële ineenstorting midden 2007. Dexia had haar kredietlimiet bereikt bij de Europese Centrale Bank, en het werd duidelijk dat de privésector de geldkranen zou dichtdraaien. Dus bleef er niks anders over dan een nieuwe reddingsoperatie.

De belastingebtaler... betaalt

Tijdens het weekend kwamen de Belgische en Franse regeringen met een nieuw plan op de proppen. Tussen haakjes, behalve activiteiten in België, Frankrijk en Turkije beschikt Dexia zelfs over een Japans filiaal die geld leent aan Japanse plaatselijke besturen. Die laatste activiteiten waren echter lang niet zo verontrustend als de reusachtige beleggingen in gesofisticeerde ‘financiële producten’, beter omschreven als financiële massavernietigingswapens. Deze waardeloze activa waren goed voor 14 miljard euro. De twee regeringen beslisten dat de Franse tak zou fusioneren met de Franse Banque Postale, een overheidsbank; het belangrijke Turkse filiaal zou worden verkocht aan de hoogste bieder, en het ‘slechte gedeelte’ van Dexia zou opnieuw een injectie van 4 miljard euro belastingsgeld krijgen (in ruil voor aandelen die maar half zoveel waard zijn), gekoppeld aan een staatswaarborg. Wat vandaag overblijft van Dexia is een bank die volledig in staatshanden is en die zich opnieuw kan concentreren op het verlenen van kredieten aan plaatselijke besturen, terwijl de ‘toxische activa’ in de mate van het mogelijke worden verkocht. Het ziet er sterk naar uit dat, gezien de potentiële verliezen op de overblijvende rommelactiva (waarschijnlijk goed voor 20 miljard euro) deze redding de belastingbetaler meer zal kosten dan de 4 miljard euro, ook al zal Dexia proberen die verliezen weg te werken over een periode van tien jaar, onder meer door ze te compenseren met de winsten die ze gedurende diezelfde periode opstrijkt.

Dat is het zo een beetje. Een bank die voor een groot deel in staatsbezit was, kreeg de toelating om te groeien tot ze een volume had bereikt dat twee keer zo groot was dan het output van haar thuisland, om te speculeren in allerlei financiële rommelproducten en om activiteiten te ontplooien in Turkije en Japan. In 2008 ging ze op de fles omdat ze niet langer haar speculatieve beleggingen in de VS kon financieren. Ze ging opnieuw kopje onder vorige week omdat ze niet in staat was om haar Griekse en andere Europese staatsobligaties nog verder te financieren via leningen aan andere banken. De lessen zijn duidelijk. Banken moeten deel uitmaken van de openbare dienstverlening. Hun rol is immers leningen verstreken aan gezinnen voor grote aankopen (zoals een huis) en aan KMO’s om te investeren. Ze mogen niet speculeren in risicovolle beleggingen op Wall Street of the City of London om topmanagers hoge bonussen en private aandeelhouders hoge rendementen te kunnen uitkeren (meestal andere banken en financiële instellingen, zoals pensioenfondsen en verzekeringsinstellingen). Maar dat is precies wat banken als Dexia en RBS hebben gedaan. En er is nog niet veel veranderd. De Britse overheid bezit vandaag 75% van RBS. Maar ze handelt nog altijd als een privébank die hoge bonussen en salarissen uitkeert aan de topmanagers, en erger nog, haar ‘armere cliënten’ beperkingen oplegt en kosten aanrekent in ruil voor een onvolledige dienstverlening omdat ze de bank geen geld opbrengen. De regering wil haar aandeel in RBS zo snel mogelijk verkopen. Indien ze dit vandaag zou doen, zou de belastingbetaler meteen 4 miljard pond verliezen aangezien het aandeel maar de helft meer waard is van wat de Britse regering betaalde aan de hebzuchtige aandeelhouders.

Naar een openbare financiële dienstverleing

De beste manier om nieuwe faillissementen in de bankwereld te voorkomen is de hele banksector in openbaar bezit te nemen, waarbij de topmanagers democratische verantwoording zijn verschuldigd aan zowel het electoraat als het personeel. De reddingsoperatie van de banken in 2008 hebben dat niet gedaan. In de VS kwam onder leiding van Hank Paulson, de voormalige baas van Goldman Sachs, de ‘Troubled Assets Relief Program (TARP)’ tot stand, een programma dat zijn naam niet had gestolen: het bracht opluchting (relief) voor de aandeelhouders en obligatiehouders van de banken in de vorm van 700 miljard dollar belastingsgeld. De operatie socialiseerde de risico’s wat neerkomt op socialisme voor de rijken en kapitalisme voor de rest.

Het is duidelijk dat de bankcrisis nog niet voorbij is. De reddingsoperatie van de banken in 2008 zadelde de overheidssector wereldwijd op met hoge begrotingstekorten en schulden. Diezelfde banken weigeren vandaag de overheden die hen hebben gered te helpen, tenzij ze in ruil zeer hoge interesten krijgen. Het gevolg is dat landen als Griekenland afstevenen op een bankroet. De gruwelijke ironie is echter dat indien Griekenland en andere eurolanden failliet gaan, de banken die hun staatspapier in handen hebben ook over kop gaan. En zo kan de carrousel verder blijven draaien. De leiders van de belangrijkste kapitalistische economieën in Europa erkennen vandaag dat ze ongeveer 150 tot 500 miljard extra belastingsgeld zullen nodig hebben in cash en waarborgen om de Europese banken te herkapitaliseren. Dus, verre van RBS te kunnen verkopen, zal de Britse regering binnenkort gedwongen worden om nog meer kapitaal in de bank te pompen. Als dat gebeurt, zal het aandeel van de overheid in Europese banken gemiddeld 40% bedragen. Is er een beter bewijs dat banken, het neusje van de zalm van het moderne kapitalisme, niet langer kunnen opereren als kapitalistische entiteiten!”

Om het plaatje te vervolledigen verwijs ik nog graag naar een analyse van Paul De Grauwe, die in De Standaard van 12 oktober poneert dat ‘Als de overheid elke euro waar ze zich borg voor stelt, moet ophoesten, dan riskeert het Dexiaverhaal ons in één klap 41 procent armer te maken’. Hoewel de professor er aan toevoegt dat het wel niet zo’n vaart zal lopen, is hij ook van oordeel dat het larie en apekool is te beweren dat de reddingsoperatie van Dexia ons niets zal kosten.

Wat de analyse van Michael Roberts betreft, denk ik dat de notie ‘openbaar bezit’ beter is dan ‘staatsbezit’ of ‘nationalisatie’. De inefficiëntie van bureaucratisch beheer, gekoppeld aan politiek favoritisme en carrièrisme, hebben de openbare sector een slechte naam gegeven. Neoliberalen grepen dit aan als excuus of argument om openbare instellingen zoals banken, communicatiemaatschappijen, energiebedrijven… te privatiseren. Deze aanpak leidde tot de grootste crisis sinds de grote depressie. Een terugkeer naar de oude staatsinterventie is echter evenmin een oplossing, indien deze niet gekoppeld wordt aan een doorgedreven democratisering van de openbare instellingen en de directe controle erop door de burgers. Deze uitbreiding van de democratie op economisch vlak zal, net als alle historische democratische verworvenheden, echter niet op een gouden schaaltje worden aangereikt door de huidige machthebbers. Maar de beweging in die richting is wel degelijk ingezet. Het feit dat Wall Street vandaag beelden oproept van bezetters en betogers, is een teken aan de (historische) wand.

Bronnen:

Michael Roberts (http://thenextrecession.wordpress.com/) 11 oktober

De Standaard.biz 12 oktober

New York, New York

2011-10-06T23:02:14+02:00

In afwachting

2011-10-02T22:07:40+02:00

Deze blog is al een tijdje niet meer bijgewerkt omdat ik actief was op een aantal discussiefora en vooral Engelstalige teksten heb geschreven voor twee andere blogs:

A Higher Stage en mijn pagina op de P2P Foundation

Een suggestie om de sp.a terug vooruit te helpen

2011-04-29T22:07:37+02:00

Het vertrek van Erik De Bruyn uit de sp.a en de oprichting van Rood! hebben binnen progressieve middens heel wat discussies uitgelokt, ook binnen sp.a. en sp.a Rood. Je kan natuurlijk bezwaarlijk tegen de doelstelling van Rood! zijn om de linkse krachten in Vlaanderen te verenigen en om tegen 2014 een grote linkse partij op de kaart te zetten. Het is een moedig initiatief dat enthousiasme, maar vooral scepticisme uitlokt. Deze bijdrage is echter niet toegespitst op de slaagkansen van het project, dat tot nog toe erg onduidelijk en tegensprekelijk is.

Mijn aanvankelijke reactie op het ontslag van Erik De Bruyn uit de sp.a was er een van teleurstelling omdat ik, als inactief partijlid met sympathie voor sp.a Rood, zijn vertrek een verlies voor de partij vind. Erik is een eerlijk, moedig en integer politicus die de vinger vaak op de zere wonde legt. Hij is ook een basismilitant die politiek bedrijft vanuit een oprechte socialistische overtuiging. Er wordt wel eens vergeten dat hij geen enkel politiek mandaat bekleedt en elke dag moet gaan werken om zijn brood te verdienen (ik val na een zware dagtaak als een blok in slaap). Als Erik verkozen wil worden, dan is dat niet “om zijn zakken te vullen”, maar om zich volledig te kunnen wijden aan zijn strijd voor het socialisme, hoe ouderwets dat ook moge klinken bij de publieke opinie.

Erik is de auteur van Rooddruk, een boek dat een verontwaardiging uitstraalt die ontbreekt in het discours van veel socialistische mandatarissen. Het is geen klaagzang over de geldstromen van de rijkste regio naar de armste in een van de meest welvarende landen ter wereld, maar een bittere aanklacht tegen de echte onrechtvaardigheden in de maatschappij, waaronder armoede, uitbuiting en de geldstromen van arm naar rijk. Die ‘spirit’ heeft de socialistische beweging grootgemaakt, het verlies ervan is, naast de zwakte van het programma en het gebrek aan duidelijke profilering, een van de redenen waarom de sp.a haar traditioneel kiezerspubliek verliest en andere bevolkingslagen te weinig aanspreekt (maar dat is een ander verhaal).

Dat Erik De Bruyn in zijn vaak eenzame strijd soms fulmineert tegen partijgenoten die in veel comfortabeler omstandigheden aan politiek doen en meer bekommerd lijken om hun eigen politieke carrière dan om het lot van de mensen die ze vertegenwoordigen, is een zeer menselijke reactie die getuigt van dezelfde verontwaardiging.

Het lijkt me dan ook hypocriet van sommigen in de partij die zeggen dat ze het vertrek van Erik De Bruyn “betreuren”. Een zucht van opluchting lijkt me waarschijnlijker. De man beschimpen en verwijten verdeeldheid te zaaien, helpt evenmin. De politiek van de sp.a als machtspartij die ‘het ergste wil voorkomen’ en de teleurstelling die daaruit voortvloeit, hebben een veel diepere verdeeldheid binnen de arbeidersbeweging veroorzaakt: een groot deel van het traditionele kiezerspubliek is overgelopen naar rechtse populisten. Dat is allicht wat nog het meeste knaagt bij Erik De Bruyn. Hij wil deze misnoegdheid terug in het linkse kamp brengen waar ze hoort, en denkt dat dit onmogelijk is via een partij die teveel verbrand zou zijn door de macht.

Het is nu uitkijken wat de sp.a zal doen om het electorale tij te doen keren. Nu Caroline Gennez zich niet opnieuw kandidaat stelt voor het voorzitterschap, is de kans groot dat er een open race komt met verschillende kandidaten. Het feit dat de partij een duidelijke profilering mist en iedereen maar zegt wat in zijn hoofd opkomt, een kritiek die ook Hans Bonte deelt met Erik De Bruyn, is een teken van zwakte van de top, niet van sterkte. Met nieuwe voorzittersverkiezingen op komst, zal “de comateuze toestand” hoe dan ook niet lang meer duren. Het is natuurlijk niet uitgesloten dat er een charismatische consensuskandidaat naar voren wordt geschoven, maar dat is niet zonder risico. Zal de partijbasis die zich vaak herkent in de kritieken van Erik De Bruyn dat zomaar aanvaarden? Wat als er iemand de stunt van Erik zou overdoen? Bovendien zou het koren op de molen zijn van degenen die beweren dat de partij niet democratisch werkt. Het is daarom helemaal niet uitgesloten dat er verschillende kandidaten de race worden ingestuurd, of dat er zich meer dan één kandidaat zal aanmelden. Maar ook dat is niet zonder risico voor de partijtop, want verschillende kandidaten zullen het interne debat nog meer aanwakkeren. Het is niet iets dat de traditionele partijbons die geen tegenstand duldt genegen is, maar ik zie moeilijk in hoe de discussie met de basis uit de weg kan worden gegaan. Wat de partijleiding ook doet, de leden en militanten die al lang geen opportuniteit meer zagen om binnen de partij aan bod te komen, zullen weer op de vergaderingen verschijnen. Door in de partij te blijven, kunnen aanhangers van sp.a Rood een belangrijke bijdrage leveren in de komende discussies.

Actieve participatie en een open debatcultuur wordt nooit door de top doorgevoerd, maar altijd afgedwongen door de basis. Het zijn de militanten die de partij zullen veranderen, niet de leiding. Zonder actieve participatie van de leden staat ook een figuur als Erik machteloos. Maar één ding is zeker: een democratische interne werking met maximale betrokkenheid van de basis is de beste garantie om de partij nieuw leven in te blazen. Het zou ook de beste respons zijn op de aanvallen van rechts die zich vol leedvermaak verkneukelt over de “crisis bij de socialisten”. Tot slot is het de enige manier om weerwerk te bieden tegen partijbonzen die denken of hopen dat met Erik ook de kritische geest en de socialistische waarden binnen de sp.a. verdwenen zijn. Voor al die redenen is de plaats van de aanhangers, militanten en mandatarissen die sp.a Rood steunen binnen, en niet buiten de partij.

Tot slot denk ik ook dat we het debat dringend moeten ‘depersonaliseren’ en ons concentreren op wat de concrete invulling wat socialistische ideeën en waarden betekenen in de samenleving van vandaag, niet alleen in woorden, maar ook in daden.

Is een nieuwe linkse partij de oplossing?

2011-04-25T17:29:40+02:00

Ik wil beginnen met een persoonlijke noot. Een paar weken geleden begaf ik me voor het eerst in waarschijnlijk tien jaar naar de algemene ledenvergadering van mijn sp.a-afdeling. Er waren ongeveer 25 mensen present, waaronder een senator, een Vlaams parlementslid en een minister van onderwijs. De overgrote meerderheid van de kandidaat-bestuursleden waren mandatarissen en (voormalige) kabinetmedewerkers. De meeste militanten die ik nog ken van vroeger en hoopte terug te zien, waren tot mijn spijt niet aanwezig. Ik moet eerlijk zeggen dat ik me niet meteen op mijn gemak voelde, en meteen na het einde van de vergadering ben ik weggegaan. De keuze was tussen een drink, of ‘The King’s Speech’, en ik heb gekozen voor de tweede. Goeie film overigens.

Om maar te zeggen, ook ik loop niet meteen wild van de sp.a in zijn huidige vorm en droom van een grote, levendige, linkse socialistische partij. Maar ik besef dat er tussen mijn droom en de werkelijkheid praktische bezwaren staan. Vandaag lees ik in de krant dat Erik De Bruyn de partij heeft verlaten. Uit de reacties op de krantenartikels en via Facebook stel ik vast dat er heel wat mensen zijn initiatief toejuichen. Maar minstens evenveel betreuren de verdere versnippering van links. En rechts lacht natuurlijk in zijn vuistje. Ik deel dan ook niet het enthousiasme van degenen die het initiatief van Erik kritiekloos toejuichen, ook al zijn veel van hen vroegere strijdmakkers en persoonlijke vrienden. Betekent dit dat ik geen kritiek heb op de partijleiding? Ja, wie niet? Maar moet ik daarom de oprichting van een nieuwe beweging (met als doel de oprichting van een nieuwe partij naar het voorbeeld van Die Linke of de Nederlandse SP) steunen? Ik begrijp het initiatief van Erik, maar betreur het omdat ik het beschouw als een vlucht vooruit. Het anker is gelicht, maar welke koers vaart de boot? Wat is het programma? O, dat zien we later wel.

Ik ben het niet eens met Erik dat de sp.a klinisch dood is, maar volg wel voor een groot stuk zijn visie op de huidige sociaaleconomische en politieke crisis . Het programma dat hij tot nu toe verdedigt in de pers overtuigt me echter geenszins: een openbare bank? Een vermogensbelasting? Kernuitstap? Is dat een nieuwe partij waard? Volgens mij is het programma de grootste zwakte van links in het algemeen, niet alleen in Vlaanderen, maar ook in Wallonië en internationaal. De beweging mist inhoud, betrokkenheid en inspraak. Actieve politieke participatie kan je echter niet declareren aan de top, maar zullen het resultaat zijn van sociale strijd en bewegingen voor zelfemancipatie. Bovendien denk ik dat de voortdurende aanvallen op de partijleiding en het beschimpen van sp.a-politici onproductief zijn en rechts in de kaart spelen (zie je wel, ze maken elkaar af, ha, ha).

Ik denk dat het kapitalisme goed op weg is de planeet naar de haaien te helpen en dat we binnen niet afzienbare tijd noodgedwongen voor radicale keuzes zullen komen te staan. De financiële crisis, de aanhoudende alarmberichten over klimaatsverandering, Fukushima… hebben het vertrouwen in het economisch en politiek systeem inderdaad ondermijnd. Helaas uit het ongenoegen zich vandaag in steun voor rechtse populisten. Niet omdat links niet “links genoeg” is, maar omdat rechts een demagogische gemakkelijkheidoplossing aanbiedt. Trouwens, wie zijn de linkse populisten die wel succes oogsten in Europa, en bovenal: bieden de programma’s van Die Linke en de SP wel een oplossing voor de crisis?

Ik zou de oprichting van een nieuwe maatschappijkritische beweging rond Rood meteen toejuichen, indien het project de verdeeldheid van links zou proberen te overstijgen in plaats van in de hand te werken. Met andere woorden, ik denk dat er nood is aan campagnes rond concrete thema’s die links verenigen en een project voor maatschappelijke verandering dat de (linkse) partijgrenzen kan overstijgen. Een soort van progressieve, partijonafhankelijke denktank zou daarbij mijns inziens een welkom hulpmiddel zijn. Als het dat is dat Rood! beoogt, dan doe ik direct mee. Maar is dit het project dat Erik voor ogen heeft? Hij spreekt nu al van een aparte lijst voor de gemeenteraadsverkiezingen (Bart De Wever zal zeer blij zijn) en zijn doel is een grote, linkse partij tegen 2014. Een concurrent dus van de sp.a, Groen! en “klein links”. De PvdA heeft hem een kartel voorgesteld, maar hij wil “veel breder”. Vroeger beweerde Eric dat er in Vlaanderen geen plaats is voor een linkse partij naast de sp.a, vandaag zegt hij dat er ter linker zijde nog plaats genoeg is aangezien er wel vijf rechtse partijen bestaan. Leve de versnippering.

Momenteel kijkt iedereen de kat uit de boom: is zijn project levensvatbaar? Velen ergeren zich rot aan de politieke impasse en hebben het vertrouwen in alle politieke partijen opgezegd. Er is een groot politiek vacuüm ontstaan. De vraag is of het declareren van een linkse anti-establishmentpartij voldoende zal zijn om de leemte te vullen. Ik heb er grote twijfels over. Ik ben dan ook benieuwd wat de reactie zal zijn in de rest van de gelederen van de partijen waarmee Erik een breed linkse beweging wenst op te richten. Ik wens hem alle succes toe, maar vrees dat hij vooral malcontenten en extreem links zal aantrekken… Ik ben in elk zeer benieuwd naar de interne democratie binnen Rood! onder die omstandigheden.

Commentaar van Erik De Bruyn in Deze Wereld M/orgen:

Beste Jean,

het siert je dat je meteen opent met de vaststelling dat je voor het eerst in tien jaar naar een partijvergadering bent geweest. Je geeft er meteen een schets van de sociale samenstelling van die vergadering bovenop. Dat geeft een duidelijk beeld van de concrete beperkingen waar een linkse stroming binnen de sp.a mee te maken krijgt.

Als het dan over inhoud gaat, betreur ik je afwezigheid op de nationale bijeenkomst van SP.a Rood eind februari -nochtans achter jouw hoek, in Brussel - waar wij aan een inhoudelijk programma hebben gewerkt dat veel verder gaat dan de paar speerpunten die je kwijt kan via de massamedia. Nochtans wens ik je véél succes met je hervonden elan om in de sp.a een linkse stroming gestalte te geven, en ben ik ervan overtuigd dat we over de partijgrenzen heen zullen samenwerken aan linkse tegenmacht.

Mijn antwoord aan Erik:

Persoonlijk heb helemaal niet de ambitie om een linkse stroming gestalte te geven binnen de sp.a. Ik denk dat jij daar goed in geslaagd was en betreur daarom je vertrek. Ik besef dat de partijleiding jou (maar ook anderen voor jou zoals Jef Sleeckx, Magda Demeyer…) slecht heeft behandeld, en het is in de eerste plaats aan hen om de gebroken potten te lijmen.

Ik begrijp ook ten volle het enthousiasme van je vele aanhangers, en hoop dat ze allemaal 100% zullen worden betrokken in een reële democratische werking. Maar je laat ook heel wat militanten in de steek die de splitsing negatief ervaren omdat ze verdelend werkt, ook binnen sp.a Rood. Daarop wou ik reageren.

Ik denk dat het er nu op aankomt om samen de pijlen te richten naar rechts en constructieve voorstellen te lanceren om alle linkse krachten te bundelen. Ik zal me blijven inzetten voor de eenheid van links, en proberen te helpen aan de inhoudelijke invulling ervan. Dus ja, over de partijgrenzen heen zullen we zeker blijven samenwerken.

Wereldrecord

2011-02-17T15:53:12+01:00

Vanavond viert Gent feest omdat de Belgische politici het wereldrecord regeringsvorming hebben geëvenaard. Belgisch surrealisme ten top gedreven, maar tevens een vernietigend oordeel over het ‘geklungel’ van onze politici. Ik zet geklungel tussen aanhalingstekens, want de hele politieke ‘klasse’ in één zak steken, lijkt me vanuit democratisch oogpunt gevaarlijk. Je kunt kritiek hebben op je vertegenwoordigers, maar het lijkt me geen goed idee om Wouter Van Besien of Caroline Gennez over dezelfde kam te scheren als Bart De Wever of Alexander De Croo. Het gaat dus niet zozeer over ‘geklungel’ van politici dan wel over een bureaucratisch institutioneel kader dat gebaseerd is op compromissen die niet langer gedragen worden door de overgrote meerderheid (zo niet unanimiteit) van de Vlaamse parlementairen. Onder druk van deze Vlaamse meerderheid hebben de Franstalige politici na drie jaar talmen een hele reeks taboes laten vallen. Dat werd trouwens indirect toegegeven door Siegfried Brakke die verklaarde dat de N-VA in 2007 het compromis van Vande Lanotte blindelings had ondertekend. Volgens Brakke is de economische context echter dermate veranderd dat de lat vandaag hoger ligt. Vlaamse autonomie als dam tegen een financiële wereldcrisis, kan het nog gekker? De journalist van dienst (waarschijnlijk opgeleid door Brakke zelf) ging echter niet dieper in op deze kwestie, maar De Wever was gisteren in Terzake wel duidelijk. Hij bevestigde in een notendop wat binnen progressief Vlaanderen al een tijd evident is geworden: het huidige Belgische institutionele kader staat een neoliberale politiek van drastische bezuinigingen in de weg, en is daarom aan een grondige hervorming toe. Dat is de kern van de zaak. Geld, niet B-H-V, tot spijt van wie het benijdt. Brussel en B-H-V zullen naar mijn mening de pasmunt zijn van De Wever voor meer Vlaamse autonomie op sociaaleconomisch vlak.

In dezelfde uitzending herhaalde De Wever zijn compromisbereidheid, en verwees daarbij eens te meer naar zijn eigen nota. Het voorstel De Wever is echter geen compromistekst op basis van de standpunten van de zeven onderhandelende partijen, maar een minimumprogramma waar de N-VA niet onder wil duiken. Als hij een beetje consequent en moedig was geweest, had hij na het afschieten van zijn nota moeten zeggen: dan zal het zonder ons zijn, maar die verantwoordelijkheid wou hij niet nemen. Ondertussen zijn we vier maanden verder en ligt de N-VA vijf procenten hoger in de peilingen. Deze als dan niet bewuste politiek van verrotting en confrontatie heeft vruchten afgeworpen en maakt de kans op een compromis nog kleiner, zeker met de gemeenteraadsverkiezingen in het verschiet. Na acht maanden rondjes draaien liggen de standpunten vandaag dan ook verder uiteen dan ooit.

Zonder een ‘deus ex machina’ in de vorm van een speculatie tegen Belgische staatsobligaties of druk van Europa is er geen enkele reden waarom vandaag wel een compromis zou gevonden worden. De Wever staat overigens te trappelen om de dictaten van het IMF, die naar eigen zeggen vrijwel identiek zijn aan het N-VA programma, uit te voeren. Niet echt een aanlokkelijk perspectief voor progressief Vlaanderen. De enige andere mogelijkheid om uit de impasse te geraken is dat de bevolking zelf intervenieert in het politiek proces via actie. De meest hoopgevende signalen komen momenteel vanuit de wereld van de universiteiten en de kunsten. De studenten hebben hun lessen getrokken uit hun ‘apolitieke’ mars van 23 januari. Vandaag vinden overal in het land manifestaties plaats, waarin solidariteit en antinationalisme centraal staan. In andere woorden, de studenten die de campagne ‘Niet in Onze Naam’ hebben opgestart, spreken zich dit keer, net als een belangrijk deel van de Vlaamse artiestenwereld, duidelijk uit tegen het nationalisme van de N-VA. Het lijkt me geen slecht idee om deze gedachte met nog meer verve binnen de vakbonden te verdedigen. Er is een antisociale tsunami op komst, met of zonder nieuwe regering (daar zal Europa wel voor zorgen). Een sociale beweging zal aanvankelijk filet américain maken van de redeneringen van De Wever. Alleen op deze golven zal een verdere democratisering van de Belgische samenleving mogelijk zijn. Want ja, de Belgische staat moet worden hervormd. Maar ook Europa en, nu we toch bezig zijn, de wereld.

Nog een tip; gelieve de petitie “Solidariteit maakt een cultuur groot” te ondertekenen.

VAN HET KONIJN EN DE BOA CONSTRICTOR

2011-01-30T06:17:13+01:00

Schitterend artikel van Tom Lanoye in De Standaard; ik ben het o zo roerend met hem eens.

VAN HET KONIJN EN DE BOA CONSTRICTOR: Deze crisis is een crisis van de Vlaamse christendemocratie

Het einde van de politieke partijen?

2011-01-23T10:59:56+01:00

Zo-even werd ik wakker met keelpijn en de vraag of ik al dan niet zou betogen vandaag. De verkoudheid is een goed excuus om niet te gaan, gezondheid voor alles, maar de journalist in mij is nieuwsgierig, de burger in mij moegetergd, ook al heb ik er moeite mee om op te stappen in een protestmars die apolitiek heet te zijn. De eisen zijn zo dun dat je er meteen doorzakt: “voor een regering” (zo snel mogelijk) en “voor een open en eerlijke dialoog”. Het is een eis waar de zeven partijen die al evenveel maanden rondjesdraaien zich ongetwijfeld volledig kunnen achterscharen. Daarbij komt dat vage eisen ook open doelen zijn: elke partij zal de betoging -die ongetwijfeld massaal zal zijn- achteraf (Milquet zelfs vooraf) interpreteren naar eigen goeddunken. We gaan dus terug naar af.

De organisatoren benadrukken dat de protestmars niet gericht is tegen de N-VA of De Wever. Toch kan je er niet omheen dat zowat alle politieke jongerenorganisaties oproepen om mee op te stappen, behalve die van de Vlaams-nationalisten. De Wever is er tot nu toe met zeer veel succes in geslaagd de zwarte piet te ontwijken, maar nu komt die zijn richting toch uitgewaaid dankzij zijn jongerenorganisatie die oproept om niet mee op te stappen maar “geduld uit te oefenen”, een schuldbekentenis die er mag wezen. Tja, laat dit nu net de belangrijkste drijfveer zijn van de betogers: hun geduld is op!

Niemand weet op dit ogenblik, vijf (inmiddels vier) uur voor de mars van start gaat, hoeveel volk er zal zijn. Volgens Facebook komen bijna 24.000 mensen ‘zeker’ opdagen, 25.0000 ‘misschien’. Bijna 140.000 hebben hun virtuele tenten opgeslagen aan de Wetstraat 16, tot groot ongenoegen van Leterme die naar eigen zeggen als waarnemend premier niets te maken heeft met de aanslepende onderhandelingen. Tja, als je met vuur speelt in een hooischuur, ben je misschien niet verantwoordelijk voor het hooi, maar wel voor de brand als je de lucifer laat vallen.

Maar goed, terug naar de betoging. Ik verwacht zeer veel volk. Waarschijnlijk genoeg om alarmbellen te doen rinkelen, maar niet genoeg om een oplossing te forceren. Daarvoor zal meer nodig zijn: een financiële raid op België of een nog massalere betoging die haar naïviteit is verloren.

Maar goed, ik begon niet op het klavier te tokkelen om de vele stukjes die ik over het thema staatshervorming al bijeen heb ‘gepend’ dunnetjes over te doen, maar omdat ik wakker werd met de volgende gedachte: hoe zijn politieke partijen eigenlijk ontstaan en, aangezien niets eeuwig is, onder welke omstandigheden kunnen ze verdwijnen? Want, zie je, de mensen komen op straat omdat ‘de politiek’ er niet uitgeraakt. Maar kan ‘de politiek’ het wel oplossen?

Je kunt er niet omheen dat de marge van westerse regeringen, ondanks zeer uiteenlopende politieke samenstellingen, bijzonder klein is. Natuurlijk is de belangrijkste reden dat ze zich allemaal neerleggen bij de logica van de mysterieuze ‘markt’. Vandaar ook dat alles herleid wordt tot ‘goed bestuur’. Rechts of links, maakt niks uit. De teleurstelling in Obama, de bezuinigingen in Griekenland, het gedoogkabinet van Rutte… alle regeringen botsen op de limieten van wat ‘de nationale staat’ kan doen om economische, sociale en ecologische problemen daadwerkelijk op te lossen. Die zijn nu eenmaal internationaal. De onmacht van ‘de politiek’ is ook de onmacht van de ‘nationale staat’. Daarom zal zelfs de beste staatshervorming, laat staan separatisme, per definitie niets oplossen. Een ‘zakenkabinet evenmin. Wat dan wel? Een revolutie? Met Ben Ali op de vlucht lijkt alles mogelijk. Maar zelfs dan, welke politiek moet een revolutionair kabinet voeren? Die van Chavez? Lula? Hu? Of is het wachten op een deus ex machina?

Vandaar deze totaal onafgewerkte redenering die ik hier te grabbel gooi. Ontstaat er binnen de internationale gemeenschap niet een –in de eerste plaats- digitale alternatieve tegenmacht die in zich de kiemen draagt van een totaal nieuwe vorm van economische (zelf)organisatie en democratie? Ik heb het niet alleen over de macht van Wikileaks, digitale nieuwskanalen met burgerjournalisten, peer-to-peer productie, enzovoort. Je kunt er niet omheen dat het oog van linkse revolutionaire organisaties en partijtjes vooral gericht zijn op het verleden. Daarom komen ze ook nooit van de grond, tenzij ze hun revolutionair programma omruilen voor een links reformistisch en de populistische toer opgaan. Stakingen, betogingen en revoluties blijven natuurlijk doorgaan. Ik trek hier de ‘klassenstrijd’ niet in twijfel, noch de tegenstelling tussen rechts en links. De vraag is echter: waarheen leidt de strijd? Het is te simplistisch om het mislukken (en wat heet mislukken?) van elke revolutie toe te schrijven aan opportunistische leiders en/of het ontbreken van een op leninistische geschoeide voorhoedepartij.

Er zijn pertinentere vragen te stellen. Hoe kan je op basis van een bestaande ‘nationale staat’ internationale problemen oplossen? Hoe kan je de haaien van de financiële markten pootje lichten zonder zelf kopje onder te gaan? Want laten we wel wezen, in plaats van te fulmineren tegen De Wever omdat hij zijn neus ophaalt voor een draak van een compromis en zo de interest op Belgische staatsobligaties omhoog stuwt, zou het beter zijn die anonieme financiële markten op de korrel te nemen.

Een andere vraag is: hoe kan je internationale bedrijven die alle hefbomen van de economie controleren, “nationaliseren” of, als je dat woord te verbrand vindt, “socialiseren” zonder je in een Cubaans isolement te wurmen?

Ik weet het, ik ben zeer ver afgedwaald van de betoging deze namiddag, en ik zoek vergeefs naar een mooie afsluiter. Maar ik wou deze gedachten toch even delen in cyberspace. Er samen over nadenken is beter dan alleen.

Laat alle vooroordelen varen

2011-01-22T15:40:58+01:00

Na vier maand intensief lezen (en zes maand minder intensief vooraf), besef ik meer en meer dat het nodig is om –in de mate van het mogelijke- me te bevrijden van alle vooroordelen en dogma’s die ik tot nu toe in mijn leven heb opgestapeld. De Amerikaanse journalist Edward R. Murrow (1908-1965) schreef ooit dat veel mensen denken dat ze nadenken terwijl ze enkel bezig zijn hun vooroordelen te herschikken. Welnu, ik denk dat het uitgangspunt, namelijk de zoektocht naar de actualiteit van het socialisme, verkeerd is. Ik blijf van oordeel dat de kritiek van socialistische denkers op het kapitalisme van onschatbare waarde is en dat we moeten streven naar een hogere en betere maatschappijvorm. Ik denk ook niet dat die er vanzelf gaat komen en dat een sociale en politieke strijd tegen de krachten die belang hebben bij het status quo (of terug willen naar vroeger) onvermijdelijk is. Maar dat is niet hetzelfde als zoeken naar actuele argumenten om een vooropgesteld idee (dogma) te bevestigen, noch als streven naar een Utopia.

Ik heb nooit echt geloof gehecht aan de bijna religieuze visie van het romantisch marxisme op de klasseloze samenleving, die ook voorkomt in Lenins Staat en Revolutie. Marx bekritiseerde dit idee van zijn utopische socialistische voorgangers, niet vanwege de inhoud ervan, maar omdat het een wetenschappelijke grondslag mankeerde. Hij was echter wel van oordeel dat de menselijke geest zeer ‘kneedbaar’ was en dat op basis van nieuwe sociale verhoudingen, vrij van uitbuiting en onderdrukking en teweeggebracht door de revolutie, een ‘nieuwe mens’ zou ontstaan. De staat zou afsterven.

Sinds Marx is er echter heel wat sociologisch, antropologisch en psychologisch onderzoek verricht dat dit idee van de 'nieuwe mens' misschien niet meteen verwerpt, maar toch zeer relativeert (in dat verband denk ik dat er vooral een onderscheid moet worden gemaakt tussen menselijk gedrag en menselijke natuur). De erfenis van het stalinisme is overigens een gruwelijke illustratie van de manier waarop dit idee kan worden misbruikt. Niet alleen omdat in de naam van de belofte van het paradijs op aarde de meest vreselijke misdaden zijn begaan, te vergelijken met de inquisitie van de Katholieke Kerk, maar vooral omdat het streven ernaar ongeloofwaardig, onnodig en ja, gevaarlijk is. Ook het klassieke marxistische denken over de staat en het gecentraliseerde alomvattende plan hoort eerder thuis op de schappen van fantasie & science fiction, naast '1984', 'Metropolis' en 'The Wizard of Oz'.

Daarom acht ik de theoretische modellen van de toekomstige maatschappij zoals gepercipieerd door het historische marxisme voorbijgestreefd. Dat betekent ook dat een klakkeloos teruggrijpen naar de historische tradities van de arbeidersbeweging aan een kritisch onderzoek moet worden onderworpen. Ook het infantiele idee om alles in de schoenen van “de leiding” te schuiven is naar mijn mening demagogisch en dus verwerpelijk, omdat dit hetzelfde is als zeggen dat de overgrote meerderheid van de mensen domoren zijn omdat ze jouw alternatief niet volgen. Je moet mensen niet alleen kunnen overtuigen van je kritiek op het kapitalisme en de beperkingen van het ‘reformisme’, maar ook een valabel alternatief kunnen bieden dat verder gaat dan ‘het ware socialisme’. Er is met andere woorden nood aan een concreet programma om praktische problemen op te lossen.

Dat programma zal niet tot stand komen uit de koker van een of ander genie (dus zeker niet uit de mijne). Het zal het resultaat zijn van een collectieve inspanning van alle progressieve en sociale bewegingen: de arbeidersbeweging, de ecologische beweging, de anders globalisten, de peer-to-peer- en open source beweging, enzovoort.

Er bestaan duizenden boeken en websites en miljoenen artikels die het kapitalisme op meedogenloze wijze bekritiseren. Er is verbluffend veel materiaal over alternatieven. Maar er is ook veel inteelt en beschermingsdrang van de kerk van het eigen grote gelijk. Welnu, voor degenen die het willen weten, ik heb mijn kap al lang geleden over de haag gegooid, en ben niet van plan een nieuwe op te zetten.

Op zoek naar een alternatief

2011-01-21T19:38:30+01:00

Nee, ik heb het voor een keertje niet over de regeringsonderhandelingen, maar over “het boek” dat ik probeer te schrijven. Op het eerste gezicht hebben beide niets met elkaar te maken, maar het tegendeel is waar. De regeringsonderhandelingen zitten al zeven maanden muurvast vanwege tegengestelde visies op de Belgische staat. Een staat die, volgens de N-VA, op termijn zal verdampen in Europa (dat zich echter ook in een existentiële crisis bevindt). België zal plaatsruimen voor een ‘onafhankelijke’ Vlaamse, Waalse (en Brusselse) staat binnen Europa. De vraag is echter, als dit ooit gebeurt (en ik ben er nog altijd van overtuigd dat dit niet op de onmiddellijke agenda staat), welke staat en welk Europa?

En laat het boek nu precies daarover gaan. Over de staat. Over de staat en socialisme. Over socialisme en vrijheid. Over vrijheid en democratie. Over democratie en geluk. Over geluk en materialisme. Over materialisme en ecologie. Over ecologie en delocalisatie. Over delocalisatie en economische groei. Over economische groei en marxisme. Over marxisme en peer-to-peer.

Het is duidelijk dat dit redelijk veel hooi op één vork is. Soms is het chaos. Laat slapen en vroeg opstaan. Neuzen in tien boeken tegelijk. Discussies opstarten. Schema’s overhoop gooien, bemoediging dankbaar in ontvangst nemen, cynisme negeren, doelstellingen aanpassen, enthousiasme behouden en faalangst wegdrukken.

De politieke crisis in België trekt echter mijn aandacht weg van het boek. De ergernis, maar ook de onmacht.

Ik heb deze blog al vaak gebruikt om mijn afkeer te uiten van het bekrompen nationalisme van de N-VA. Ik ben niet neutraal. Ik ben voor sociale en economische emancipatie en juist daarom verwerp ik de ideologie van het nationalisme en het liberalisme (wat niet wil zeggen dat ik geen respect kan opbrengen voor sommige nationalisten of liberalen). Ik ben sociaaldemocraat of democratisch socialist (met anarchistische trekjes als verzekeringspolis tegen bureaucratie en paternalisme). Om het met de woorden van Howard Zinn te zeggen: “Je kunt niet neutraal zijn op een bewegende trein.” Ik zie momenteel echter geen enkele stroming binnen (en buiten !) de sociaaldemocratie die een overtuigende oplossing biedt voor de malaise op politiek, sociaaleconomisch en ecologisch vlak.

Wat ik wel overal aantref, zijn bouwstenen. Ik zie denkgroepen, discussiefora, academici, politici… die in eer en geweten op zoek zijn naar een uitweg uit de crisis. Daar waar ik vroeger geneigd was andere stromingen binnen het linkse kamp te bekritiseren vanuit het eigen marxistische gelijk, probeer ik vandaag te leren van iedereen. Voor sommigen (of velen) is dit naïef, ik hou het bij constructief.

België Irak achterna?

2011-01-11T16:31:43+01:00

België dreigt niet alleen het Irakees record regeringsonderhandelingen te verbreken (daarvoor is het nog wachten tot 14 februari), uit een studie door marktonderzoeker Credit Market Analysis (CMA) blijkt dat België ook de snelste stijger is in de ranglijst van landen die dreigen bankroet te gaan. Vandaag prijkt België op de 16de plaats, komende van de 53ste eind september 2010. Om een idee te geven wat dit betekent: Irak staat op nummer 10.

De reden voor de duizelingwekkende snelheid waarmee België zijn kredietwaardigheid verliest, moeten we uiteraard niet ver gaan zoeken. Het is niet alleen het uitblijven van een akkoord over een nieuwe regering die zenuwachtigheid veroorzaakt bij de beleggers, maar het feit dat er geen enkel geloofwaardig politiek project meer bestaat voor het behoud van België. De Wever mag dan nog zo zijn best doen om de financiële markten te sussen, erg geloofwaardig is het niet uit de mond van een politicus die het land op termijn ziet verdampen. “Als dat gebeurt, wat gebeurt er dan met mijn geld. Zal het ook verdampen?” vragen de beleggers zich logischerwijze af. Om Belgische obligaties ter waarde van 10 miljoen euro te verzekeren, betaal je vandaag 220.000 tot 250.000 euro per jaar, tegenover 129.000 euro eind september. Denk niet dat deze “grote beleggers” superrijke individuen zijn. Die hebben wel lucratievere beleggingsmogelijkheden. Belgische staatsobligaties worden vooral aangehouden door institutionele beleggers zoals banken, pensioenfondsen, enz. die ze onder andere herverpakken in spaarproducten voor de kleine belegger die op zoek gaat naar een iets hogere rente dan dat op zijn spaarboekje, maar toch op veilig wil spelen. Als de banken meer moeten betalen om die producten te verzekeren, zal het rendement erop voor de gewone belegger dalen. Je denkt toch niet dat de bank het verlies zal nemen?

De gewone man is bijgevolg twee keer financieel slachtoffer van de aanslepende politieke impasse: niet alleen als kleine spaarder, maar ook als belastingsbetaler. De Belgische staat moet immers steeds hogere interesten betalen op nieuwe staatsleningen, waardoor het tekort op de begroting stijgt. Maar het uitblijven van een nieuwe regering heeft ook een menselijke kost die voor mij nog veel belangrijker is, omdat het de relaties tussen de inwoners van dit land verzuurt, niet alleen tussen Vlamingen en Franstaligen, maar ook tussen Vlamingen (en Franstaligen) onderling. Je taal en de plaats waar je woont maken nu eenmaal deel uit van je identiteit, en daarmee sollen roept natuurlijk emotionele reacties op. Ik geraak zelf vlug over mijn toeren wanneer er gesneerd wordt naar ‘de Franstaligen’, ‘de migranten’, ‘de islam’, maar ook naar ‘de vrouwen’, ‘de mannen’ of de homo’s’ omdat het toch zo fundamenteel onrechtvaardig (en ronduit dom) is om mensen te herleiden tot één aspect van hun identiteit. Als je daar dan tegen uitvliegt, lijkt het alsof jij degene bent die onverdraagzaam bent. Wel ja, onverdraagzaam tegenover onverdraagzaamheid, noem het een dialectische contradictie. Soms zied ik van woede.

Gelukkig zijn er ook zeer sterke solidaire onderstromen in onze samenleving die zich verzetten tegen het communautair opbod en die de opgeklopte tegenstellingen tussen Vlamingen, Walen en Brusselaars meer dan beu zijn. Zo vindt op 23 januari om 13 uur aan de Brusselse beurs een pro-Belgische betoging plaats die oproept voor “een regering” en “een open en eerlijke dialoog tussen alle Franstalige en Vlaamse partijvoorzitters. Dit is waarschijnlijk de meest apolitieke en vage eisenbundel die ik ooit gehoord heb, maar goed, het achterliggende idee is natuurlijk oké.

Hoewel ik al eerder heb aangegeven op deze blog dat ik vind dat je Vlaams-nationalisme niet moet bestrijden met Belgisch (of Waals, of Brussels) nationalisme, kan je moeilijk naast het feit heenkijken dat het traditionele Belgisch nationalisme van ‘la Belgique à papa’ een aardige transformatie heeft ondergaan in de afgelopen jaren. Ik heb vroeger nooit Belgische vlaggen gezien op vakbondbetogingen (het idee!), maar vandaag is dit geen zeldzaamheid meer. De Belgisch vlag is overigens nooit het exclusief domein geweest van de Franstalige bourgeoisie, ook oud-strijders die hun kameraden verloren hebben ‘ten dienste van het vaderland’ zoeken er tot vandaag de dag troost in (hoewel hun gelederen aardig aan het uitdunnen zijn). Wat nieuw is voor iemand van mijn generatie (en politieke overtuiging), is dat de Belgische vlag thans ook langzamerhand het symbool wordt van solidariteit. Eendracht maakt macht.

Betekent dit dat we nu zomaar achter de Belgische vlag moeten aanhuppelen? Als socialist heb ik het daar toch moeilijk mee. Geef mij maar de rode vlag. Of de regenboogvlag. Of een witte vlag met paarse pimpels. Nu ja, de rode vlag symboliseert ook al lang niet meer de onbaatzuchtige vrijheidsstrijd aangezien ze doordrenkt is van het bloed van miljoenen die niet voor, waar wel door de “goede zaak” gedood zijn. Het zijn symbolen en je legt erin wat je erin wil leggen. Maar goed, ik dwaal af. Terug naar België, het land van de chocolade, de friet, het stripverhaal, het Atomium… In afwachting van het verdwijnen van nationale staten eens de wereld tot meer maturiteit is gekomen, zullen we het voorlopig moeten stellen met wat we hebben. En om terug te komen tot de financiële markten en de stijgende rente op Belgische staatsobligaties, staan we voor een zeer concreet probleem. De Koning heeft Yves Leterme nu opdracht gegeven om de begroting voor 2011 op te stellen (ik wist niet dat hij daartoe bevoegd was, maar soit). Leterme laat weten dat hij een slordige 2 miljard wil besparen (De Morgen 11/1/11), dat is nog altijd 80 miljard oude Belgische frank (in het VRT journaal hoorde ik zelfs 4 miljard, het equivalent een klein Globaal Plan waar destijds (1993) zoveel “ambras” rond was). Maar geloof me, een begroting zal de kalmte op de financiële markten niet herstellen. De kat is uit de zak. Zonder een nieuw en geloofwaardig ‘Belgisch project’ zullen Belgische staatspapieren verdacht blijven. En dat brengt ons tot de volgende vraag: moeten socialisten daaraan meedoen?

Ik ben geneigd om ja te antwoorden, maar dan in de zin zoals hoger uitgelegd: in de naam van de solidariteit. Maar dan stelt zich de vraag: solidariteit met wie? Met ‘de Franstaligen’? Ik wil niet solidair zijn met Reynders of Maingain. En solidair waarom? Om de financiële markten te paaien? Ik wil niet toegeven aan de aasgieren van de financiële markten. Hoe zullen ‘de markten’ reageren, denk je, mochten de socialisten de economische hefbomen nationaliseren? De rente zou als een raket omhoog schieten! Ik vind dus dat je als socialist zeer zorgvuldig moet omspringen met het argument van ‘de financiële markten’ (ook al heb ik me er zelf ongetwijfeld ook al aan bezondigd). Het lijkt mij dan ook niet verstandig om, zoals de campagne “camping16” voorstelt, slogans te lanceren op de lijnen van ‘Geen regering, geld terug!’ (deze campagne werd opgezet door de creative director van het reclamebureau Duval Guilaume). Een dergelijke slogan is populistisch en voedt de anti-politiek. Het scheert alle politici en partijen over één kam, ook degenen die hun best doen om tot een akkoord te komen. Wil je ook Groen, Ecolo, de PS en sp.a hun geld ontnemen omdat er nog geen akkoord is?

De solidariteit waar ik voor sta, is die tussen de ‘gewone’ Walen, Brusselaars en Vlamingen, allochtonen en autochtonen, mannen en vrouwen, die niet alleen zo snel mogelijk ‘een regering’ willen, maar een sociale regering die duurzame communautaire vrede brengt. Binnen het huidige kader betekent dit dat het Belgische niveau een nieuwe politieke legitimiteit moet krijgen. En sorry, dat is zo goed als onmogelijk met de N-VA rond tafel.

Kapitalisme en irrationeel gedrag

2011-01-09T15:30:34+01:00

Sinds de val van de muur beschouwen de meeste economisten het kapitalisme en de vrije markt meer dan ooit als een vast gegeven, in overeenstemming met de ‘menselijke natuur’. Een discussie over welk systeem efficiënter is, hoeft niet meer aangezien de planeconomieën van het communisme in de praktijk gefaald hebben. Rationele planning maakt blijkbaar geen deel uit van de menselijke natuur, maar goed, daar komen we later op terug.

Speculatie en crisis

Wat crisissen betreft, erkennen economen doorgaans wel de algemene economische cyclus van op- en neergang (je kan de realiteit nu eenmaal niet ontkennen), ook al schijnen ze tijdens elke opgang toch de neiging te vertonen dat de bomen tot in het bos zullen blijven groeien. Naast de normale economische cyclus zijn er de ernstige gevallen, de zogenaamde “zwarte zwanen”, maar die zijn uiterst zeldzaam. Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis telt er zeven: de tulpenmanie (1637), de speculantencrisis (1720), de bankroetiers (1763), de avonturiers (1822-1837), de Grote Depressie ten gevolge van de crash op Wallstreet (1929-1933), de oliecrisis (1973) en de kredietcrisis (2008-2009). (1) Met uitzondering van de oliecrisis (maar zelfs dat is betwistbaar) lijkt het erop alsof speculatie, corruptie, fraude en natuurlijke hebzucht aan de basis liggen van elke zwarte zwaan (ze zijn dus blijkbaar minder zwart dan verwacht). Voor de laatste crisis in het rijtje kregen onverantwoorde en inhalige bankiers de zwarte piet doorgeschoven. Tja, de menselijke natuur kruipt nu eenmaal waar ze niet gaan kan. Speculatie, winstbejag, hebzucht zijn echter veel meer eigen aan de natuur van het systeem dan aan de natuur van de mens. Aan de grondslag van elke crisis ligt immers overproductie of overproductiecapaciteit, niet speculatie en ‘bubbels’. Die zijn er immers altijd. Zolang de economie gebaseerd is op privé-eigendom van de productiemiddelen en de ‘vrije’ markt ,zijn oproepen aan moreel gedrag en wijsheid even effectief is kaarsjes branden in de kerk.

Voorafgaand aan de financiële crisis van 2008-2009 braken een reeks andere schandalen uit in de bedrijfswereld, zoals die rond ENRON in 2001. Ter herinnering: Enron was een Amerikaans energiebedrijf dat in de jaren 90 in toenemende mate begon handel te drijven via allerhande speculatieve contracten, en daarbij ook niet schuwde om de boeken te vervalsen. Het bedrijf ging in 2001 over kop en 21.000 mensen stonden op straat. Het jaar daarop werd een strafrechtelijk onderzoek geopend waaruit bleek dat managers miljoenen dollars in hun zakken hadden gestopt. Boekhouders van het gerenommeerde bedrijf Arthur Andersen hadden bewijsmateriaal vernietigd. Enron richtte honderden dochterondernemingen op om belastingen te ontduiken en de boekhouding op te smukken. Jeffrey Skilling, de ex-CEO van Enron, werd uiteindelijk veroordeeld tot 24 jaar gevangenisstraf. Het Enron schandaal was overigens geen alleenstaand geval. Ook andere ‘respectabele’ bedrijven waaronder Worldcom, QWest Communications, Tyco International, Livedoor en Ahold waren in hetzelfde bedje ziek.

Het experiment

Hoewel ik niet zal beweren dat gedragseconomen en psychologen de oorzaak van dergelijke crisissen probeert te verklaren aan de hand van theorieën rond menselijk gedrag, dragen hun bevindingen wel bij tot een beter begrip van de processen die aan het werk zijn in een kapitalistische economie. Naar aanleiding van het faillissement van Enron in 2001 begon Dan Ariely, professor psychologie en gedragseconomie aan het MIT (Massachusetts Institute of Technology), een onderzoek naar bedrog. Hij vroeg zich af wat er aan de hand was met al die schandalen: hadden we te maken met enkele rotte appels, of waren er veel meer mensen in staat tot dergelijk gedrag? Hij deed daarom het volgende experiment. Hij gaf een groep mensen een blad papier met twintig eenvoudige vraagstukken die iedereen kon oplossen. Ze kregen echter onvoldoende tijd: in vijf minuten moesten ze zoveel mogelijk vragen oplossen en voor elk correct antwoord kregen ze één dollar. Na de test hadden de deelnemers gemiddeld vier vragen opgelost, dus spendeerde hij gemiddeld vier dollar per deelnemer. De volgende groep daagde hij uit om bedrog te plegen. Na vijf minuten zei hij: verscheur je antwoordformulier, stop de snippers in je zak en zeg me hoeveel vraagstukken je opgelost hebt. Nu was de gemiddelde score zeven! En het was niet zo dat een paar slechte appels het gemiddelde omhoog hadden getrokken, nee, de meeste mensen pleegden een klein beetje bedrog.

Waarom pleegt iemand bedrog? Wat is het achterliggende mechanisme? Volgens de gangbare economische theorie komt bedrog neer op een eenvoudige kosten-batenanalyse. Als je bedrog pleegt, weeg je de kans om betrapt en gestraft te worden af tegenover je verwachte winst: loont het de moeite om een misdaad te plegen of niet? Dan Ariely probeerde deze stelling te bewijzen door zijn experiment als volgt aan te passen. Bij sommige mensen veranderde hij het bedrag dat ze konden “stelen”: 10 cent per juist antwoord, dan 50 cent, een dollar, vijf dollar, tien dollar... Op basis van de kosten-batenanalyse zou je verwachten dat hoe hoger het bedrag, hoe groter het bedrog. Maar dat was niet het geval. Veel mensen pleegden nog altijd een klein beetje bedrog, onafhankelijk van het bedrag dat ze konden verdonkermanen. Wat met de kans om betrapt te worden? Sommigen werd gevraagd het blad in twee te scheuren waardoor er nog een zeker bewijs overbleef, anderen mochten het volledig versnipperen en het geld zelf uit een schaal nemen in de kamer ernaast. Alweer in tegenstelling tot de verwachting, namen veel mensen een beetje meer geld weg dan waar ze recht op hadden, onafhankelijk van de kans om betrapt te worden. Economische prikkels schenen dus geen invloed te hebben op de mate van het bedrog.

Het onderzoeksteam van Ariely stond voor een raadsel: waarom stemde het gedrag dat ze hadden onderzocht niet overeen met de gangbare theorie dat mensen economisch rationeel handelen? Let wel, we hebben het hier over een van de hoekstenen van het klassieke economische denken. Misschien waren er twee krachten werkzaam, dachten ze. Enerzijds willen we allemaal recht in de spiegel kunnen kijken en ons goed voelen over onszelf, en daarom willen we eerlijk zijn. Anderzijds kunnen we wel een klein beetje bedrog plegen in ons voordeel zonder ons zelfrespect te verliezen. Dus, een beetje profiteren kan geen kwaad, zolang het maar binnen de perken blijft en het positieve beeld over onszelf niet aantast. Ariely noemt dit de persoonlijke ‘knoeifactor’.

Op zoek naar de persoonlijke knoeifactor

De volgende vraag is dan: hoe kan je zo’n persoonlijke knoeifactor onderzoeken? De onderzoekers onderzochten eerst hoe ze de knoeifactor konden verminderen. Alvorens de deelnemers de kans te geven om bedrog te plegen, vroegen ze de hen te denken aan de Tien Geboden. Wat bleek? Iedereen speelde het spel eerlijk, zelfs de atheïsten. Een soortgelijke test werd gedaan bij studenten die bovenaan hun blad moesten vermelden dat ze “begrepen dat de test ressorteerde onder de Erecode van het MIT”. Daarna konden ze het formulier verscheuren, maar iedereen hield zich aan de regels. Interessant was ook dat het IMT niet eens over een Erecode beschikt! Vervolgens probeerde Ariely na te gaan hoe ze de knoeifactor konden verhogen. In een eerste experiment legde hij kratjes met zes colablikjes in de gemeenschappelijke koelkasten van de studenten. De blikjes waren zo verdwenen. Wanneer hij in dezelfde ijskasten een schaal met zes biljetten van een dollar legde, bleven ze onaangeroerd. Je voelt intuïtief aan wat hier aan de hand was. Als je een balpen met een waarde van 50 cent meeneemt van het werk, voelt dit anders aan dan wanneer je 50 cent uit de kas zou nemen. In het licht van deze bevinding werd het experiment in lichtjes aangepaste versie herhaald. In plaats van geld, werden de proefpersonen uitbetaald in penningen, die ze een paar meter verder konden omruilen in dollarbiljetten. Wat bleek? Het bedrog verdubbelde! Dit is ook de reden waarom mensen in casino’s zo gemakkelijk omspringen met geld: ze spelen met penningen, niet met ‘echt’ geld. En hier treedt een interessante parallel op met de beurs. “Kon dit mechanisme verklaren wat er aan de hand was op de beurs, of bij Enron”, vroeg Ariely zich af? Maar bij het corrupte energiebedrijf speelde ook een sociale factor mee, want we hadden niet te maken met individueel maar met collectief gedrag.

Daarom deed Ariely de proef opnieuw met groepen studenten van Carnegie Mellon in Pittsburgh, maar deze keer kregen ze een enveloppe met geld. Ze werden als het ware op voorhand betaald en achteraf dienden ze het onverdiende geld terug te geven. Opnieuw gebeurde hetzelfde: van zodra de studenten de gelegenheid kregen om bedrog te plegen, deden ze het, maar een klein beetje. Vervolgens schakelde Ariely een acteur in die student speelde. Na dertig seconden stond die op en zei: “Ik heb alles opgelost, wat moet ik nu doen?” “Als je gedaan hebt, neem je geld en ga naar huis,” zei Ariely, die zodoende wou onderzoeken wat de invloed zou zijn van dit overduidelijke bedrog op de rest van de groep. Het resultaat was verrassend: het gedrag van de anderen was afhankelijk van de T-shirt die de acteur droeg. Naast Carnegie Mellon heeft Pittsburgh nog een andere universiteit, de University of Pittsburgh. Als de acteur een T-shirt droeg van Carnegie Mellon, nam het bedrog in de rest van de groep toe; droeg hij een T-shirt van de rivaliserend universiteit, dan speelde iedereen het spel eerlijk. Deze proef was dus bijzonderlijk leerrijk op het vlak van gedragsnormen. Indien iemand binnen onze groep bedrog pleegt, voelen we het minder ongepast om ook bedrog te plegen. Maar als iemand van buiten de groep hetzelfde doet, stijgt de eerlijkheidsgraad binnen de groep!

Hoe kunnen we de conclusies uit dit onderzoek gebruiken om te begrijpen wat er gaande is op de beurzen en financiële markten? We hebben te maken met een omgeving waarin mensen zeer veel geld verdienen in een artificiële wereld, ver verwijderd van de realiteit. Ze hanteren geen geld, maar “penningen” die alsmaar verder verwijderd zijn van “echt geld”: aandelen, aandelenopties, derivaten, op hypotheek gebaseerde beleggingen… De test laat zien dat bedrog toeneemt naarmate de afstand tot “echt geld” groter wordt. En wat gebeurt er als er binnen de groep wordt opgemerkt dat iemand een loopje neemt met de regels? Het is niet voor niets dat we spreken van casinokapitalisme. Alleen wordt iemand die in een casino op fraude wordt betrapt veel harder aangepakt dan waneer dat op de beurs gebeurt.

Dan Ariely concludeert dat we onze instincten of intuïties niet kunnen vertrouwen en suggereert dat we daarmee rekening moeten houden als we nadenken over nieuwe modellen voor de beurs, economie, politiek, belastingen, onderwijs, enzovoort. Het onderzoek toont voor mij vooral aan dat de “menselijke natuur” een zeer relatief begrip is dat in zeer hoge mate wordt beïnvloed door sociale en economische omstandigheden, en dat kapitalisme en competitiegeest schadelijk zijn voor de moraliteit.

(1) bron

(2) foto: cartoonnews.com

(3) foto: srilankaequity.com

de presentatie van Dan Ariely op TED:

Jef Couck over de N-VA, nationalisme en populisme

2011-01-07T23:59:02+01:00

Volg deze link